Bài 1: Nông sản Việt và 'bài toán' nâng cao giá trị thương mại

Nâng cao giá trị nông sản đang trở thành yêu cầu quan trọng để khai thác hiệu quả tiềm năng và củng cố vị thế của nông nghiệp Việt Nam trên thị trường. Khi thị trường ngày càng coi trọng chất lượng, tính minh bạch và trải nghiệm tiêu dùng, yêu cầu đặt ra là phải tổ chức lại chuỗi giá trị, xây dựng thương hiệu và thay đổi cách tiếp cận thị trường.

Từ lợi thế sản xuất đến chuỗi giá trị đồng bộ

Việt Nam có nhiều điều kiện thuận lợi để phát triển nông nghiệp, từ vị trí địa lý, hệ sinh thái đa dạng đến hệ thống thổ nhưỡng phong phú. Tuy nhiên, lợi thế tự nhiên và sản lượng chưa tự động chuyển hóa thành sức cạnh tranh. Không ít sản phẩm dù có chất lượng tốt tại vùng trồng vẫn khó tiếp cận các hệ thống phân phối lớn và đáp ứng tiêu chuẩn của thị trường xuất khẩu.

Theo ông Trần Hồng Hải - Viện trưởng Viện Sinh thái nhân văn và Phát triển bền vững, một trong những nguyên nhân là chuỗi giá trị còn manh mún, thiếu đồng bộ. Các khâu từ sản xuất, thu mua, sơ chế, chế biến đến phân phối chưa được liên kết chặt chẽ, khiến chất lượng khó duy trì ổn định và làm tăng chi phí kiểm soát cho doanh nghiệp. Bên cạnh đó, chất lượng nông sản cũng cần đáp ứng yêu cầu của nhiều chủ thể. Người tiêu dùng quan tâm đến độ an toàn, hương vị, sự tiện lợi và nguồn gốc sản phẩm. Nông dân cần quy trình sản xuất phù hợp, năng suất ổn định và đầu ra có giá cả hợp lý. Doanh nghiệp thu mua, phân phối cần nguồn hàng đồng đều, đáp ứng tiêu chuẩn và có khả năng cung ứng liên tục. Cơ quan quản lý lại đặt ra yêu cầu về tuân thủ pháp luật, an toàn thực phẩm và truy xuất nguồn gốc.

Để khắc phục tình trạng này, ông Hải nhấn mạnh yêu cầu chuyển từ niềm tin cảm tính sang niềm tin dựa trên dữ liệu và bằng chứng. Nhật ký sản xuất điện tử, mã số vùng trồng, hệ thống kiểm định minh bạch và công nghệ truy xuất nguồn gốc giúp người mua có cơ sở kiểm chứng thông tin về sản phẩm. Các chứng nhận hữu cơ, chỉ dẫn địa lý hay tiêu chí giảm phát thải carbon cũng có thể góp phần gia tăng giá trị nếu được thực hiện thực chất.

Trong quá trình này, hợp tác xã có thể trở thành đầu mối tổ chức sản xuất, tập hợp hộ nông dân và kết nối với doanh nghiệp. Khi hoạt động hiệu quả, hợp tác xã giúp hình thành vùng nguyên liệu có quy mô, thống nhất quy trình canh tác, hỗ trợ tiếp cận máy móc, công nghệ và các nguồn lực cần thiết. Đây cũng là cơ sở để doanh nghiệp chủ động hơn trong kiểm soát chất lượng và kế hoạch thu mua.

Ông Hải cũng cho rằng, ứng dụng công nghệ như thiết bị bay không người lái, cảm biến quang học cận hồng ngoại có thể hỗ trợ theo dõi sức khỏe cây trồng, phát hiện sâu bệnh và sử dụng hiệu quả phân bón, thuốc bảo vệ thực vật. Cùng với đó, mô hình nông nghiệp tuần hoàn, tận dụng phụ phẩm làm đầu vào cho sản xuất góp phần giảm chi phí, hạn chế chất thải. Tuy nhiên, công nghệ cần gắn với nhu cầu thực tế, quy trình quản lý và năng lực vận hành để phát huy hiệu quả.

Bên cạnh ứng dụng công nghệ, doanh nghiệp và nông dân cần thay đổi tư duy sản xuất, chủ động nghiên cứu nhu cầu, tiêu chuẩn và xu hướng thị trường để lựa chọn sản phẩm, quy mô phù hợp, thay vì sản xuất rồi mới tìm đầu ra. Theo ông Hải, bảo hiểm nông nghiệp cũng cần được quan tâm nhằm quản trị rủi ro, bảo vệ hoạt động sản xuất và dòng tiền của người nông dân.

Cơ hội cho doanh nghiệp nông sản

Ông Nguyễn Thanh Tuấn - Chủ tịch Sao Kim Branding cho rằng, không ít sản phẩm nông nghiệp vẫn được giao dịch theo cách người mua chủ yếu quan tâm giá bao nhiêu một kg. Khi chất lượng, quy trình và những giá trị khác biệt chưa được truyền tải rõ ràng, sản phẩm dễ bị đặt lên bàn cân so sánh về giá, kể cả khi doanh nghiệp đã đầu tư để nâng cao chất lượng.

Theo ông Tuấn, thương hiệu không đơn thuần là tên gọi, logo, bao bì hay quảng cáo, mà được hình thành từ nhận thức và trải nghiệm của người tiêu dùng. Doanh nghiệp cần xác định rõ khách hàng mục tiêu, lý do họ lựa chọn sản phẩm và bằng chứng để chứng minh những giá trị đã cam kết. Lợi thế có thể đến từ đặc trưng vùng nguyên liệu, phương thức canh tác, quy trình chế biến hoặc câu chuyện văn hóa địa phương. Từ đó, nông sản có thể được phát triển thành quà tặng, thực phẩm tiện lợi hoặc sản phẩm gắn với trải nghiệm văn hóa. Bao bì và cách trình bày góp phần tạo dấu ấn, nhưng phải tương xứng với chất lượng thực tế để duy trì niềm tin và mở rộng phân khúc khách hàng.

Ở khâu tiếp cận thị trường, truyền thông số mở ra cơ hội cho doanh nghiệp nông sản, nhất là các đơn vị nhỏ và vừa. Theo bà Tô Quỳnh Mai - Chủ tịch sáng lập TQM Edu, Ủy viên Ban Thường vụ Câu lạc bộ KOL/KOC Việt Nam, video ngắn và livestream giúp doanh nghiệp giới thiệu quá trình sản xuất từ chăm sóc, thu hoạch đến chế biến, qua đó tăng tính minh bạch và tạo niềm tin với người tiêu dùng. Bên cạnh các tiêu chuẩn, chứng nhận như: VietGAP, USDA Organic hay EU Organic, việc truyền tải hình ảnh thực tế và kết hợp KOC quảng bá sản phẩm còn giúp doanh nghiệp tiếp cận khách hàng với chi phí phù hợp hơn.

Bà Mai cũng cho rằng, mô hình kết hợp gian hàng trực tiếp với kênh bán hàng trực tuyến là hướng tiếp cận đáng chú ý. Khách hàng có thể trải nghiệm sản phẩm tại điểm bán, đồng thời tìm hiểu và đặt hàng qua nền tảng số. Việc giới thiệu sản phẩm trực tiếp kết hợp livestream song ngữ còn có thể hỗ trợ doanh nghiệp kết nối với đối tác thu mua quốc tế.

Để nông sản Việt nâng cao giá trị thương mại, doanh nghiệp cần gắn xây dựng thương hiệu với chuẩn hóa chất lượng, minh bạch nguồn gốc và tổ chức vùng nguyên liệu ổn định. Khi chuỗi sản xuất được kết nối chặt chẽ, giá trị sản phẩm được nhận diện rõ ràng và thị trường được tiếp cận đúng hướng, lợi thế nông nghiệp mới có thể chuyển hóa thành sức cạnh tranh bền vững.

(Còn tiếp)