Bí quyết dạy Văn hiệu quả tại THPT Phùng Khắc Khoan

Truyền cảm hứng học Văn đối với học sinh có nhiều cách dạy. Nhiều cô giáo và học trò đã khám phá thú vị của môn Văn, nhất là đối với những học sinh cuối cấp. Cô giáo Cao Thị Thắng - giáo viên dạy môn Văn Trường THPT Phùng Khắc Khoan (TP Hà Nội) đã có những chia sẻ với phóng viên về tính hiệu quả, khoa học, thấu hiểu của phương pháp dạy Văn mới ở ngôi trường của mình.

Là người có thâm niên dạy Văn gần 30 năm, cô và trò đã xây dựng một phương pháp dạy học mới là chuyển trọng tâm từ việc “truyền thụ kiến thức” sang “phát triển năng lực”, xin cô chia sẻ về phương pháp dạy học này?

- Học sinh không còn là "tờ giấy trắng" để giáo viên viết lên, mà học sinh là chủ thể tự xây dựng kiến thức dựa trên trải nghiệm và kết nối với những gì đã biết. Học sinh không còn học văn theo lối ghi nhớ máy móc mà được tham gia vào các hoạt động như thảo luận, phản biện, trình bày quan điểm cá nhân và được sáng tạo... Nhờ đó, các em hứng thú hơn với môn học, kết quả kiểm tra – đánh giá cũng phản ánh đúng năng lực tư duy và cảm thụ văn học của học sinh.

Tôi đã cùng một nhóm học sinh ra hẳn một tờ tạp chí Chân trời mới, trong đó có những bài giảng về Lòng trắc ẩn, cho học sinh tự khám phá bản thân, tự làm bài phỏng vấn; viết về tình yêu quê hương đất nước; rồi có cả góc sáng tạo, quét mã để thể hiện các trò chơi về kiến thức văn chương.

Về tính khoa học, phương pháp này được xây dựng dựa trên định hướng của chương trình giáo dục phổ thông mới, đảm bảo tính hệ thống và logic. Giáo viên thiết kế bài học theo tiến trình rõ ràng: khởi động – hình thành kiến thức – luyện tập – vận dụng. Đồng thời, việc tích hợp liên môn, ứng dụng công nghệ thông tin - giáo dục kĩ năng số và đa dạng hóa hình thức kiểm tra đánh giá giúp bài học trở nên sinh động, phù hợp với xu thế giáo dục hiện đại.

Đặc biệt, giáo viên không áp dụng một khuôn mẫu duy nhất mà thay đổi linh hoạt để phù hợp với mức độ nhận thức khác nhau của từng học sinh. Yếu tố mà chúng tôi đánh giá cao nhất chính là sự thấu hiểu học sinh. Mỗi học sinh có cách cảm nhận văn học riêng, vì vậy giáo viên đóng vai trò là người dẫn dắt, khuyến khích các em bày tỏ suy nghĩ cá nhân thay vì áp đặt một “đáp án chuẩn”.

Hiệu quả rõ nhất là khi học sinh hào hứng tham gia xây dựng bài, dám đặt câu hỏi và phản biện lại vấn đề thay vì thụ động ghi chép. Kiến thức được học thông qua các tình huống thực tế hoặc trò chơi vận dụng giúp học sinh nhớ lâu hơn và biết cách áp dụng vào cuộc sống hàng ngày.

Chúng tôi cũng chú trọng phân hóa đối tượng học sinh, từ đó có những phương pháp hỗ trợ phù hợp, giúp mọi học sinh đều có cơ hội tiến bộ.

Có thể nói, phương pháp dạy học Ngữ văn mới không chỉ nâng cao chất lượng môn học mà còn góp phần hình thành ở học sinh năng lực tư duy độc lập, khả năng giao tiếp và tình yêu đối với văn chương – những giá trị rất cần thiết trong cuộc sống hiện đại.

Cách dạy văn theo tinh thần khám phá, mở rộng, đã tạo điều gì cho học sinh khám phá thế giới văn học?

- Cách dạy Văn theo tinh thần khám phá, mở rộng đã giúp học sinh không còn tiếp cận văn học một cách thụ động mà trở thành người chủ động tìm tòi và trải nghiệm, nhìn nhận tác phẩm từ nhiều góc độ khác nhau (văn hóa, lịch sử, tâm lý học).

Các em học sinh đã tự tin vào bộc lộ cảm xúc cá nhân: Hiểu rằng mỗi người có một "bản đồ" trải nghiệm riêng, và không có một đáp án duy nhất đúng cho cảm thụ nghệ thuật, mở rộng giúp văn học không còn nằm gọn trong trang sách mà trở thành một phần của thế giới thực. Học sinh có thể dùng hội họa, âm nhạc, hoặc thậm chí là kiến thức lịch sử để giải mã một bài thơ hay một truyện ngắn.

Đồng thời các em thông qua việc khám phá số phận nhân vật, các em học được cách quan sát và thấu hiểu những vấn đề của con người trong xã hội hiện đại. Đặc biệt hơn, khi việc học văn trở thành một cuộc hành trình thám hiểm, sáng tạo hóa các văn bản thành tác phẩm thành kịch bản, vẽ sơ đồ tư duy (mind map) nghệ thuật, hoặc viết tiếp đoạn kết theo ý muốn.

Cách học mới là nền móng xây dựng thói quen tự học suốt đời cho học sinh. Khơi gợi sự tò mò, hứng thú, đam mê để học sinh tìm thấy niềm vui trong việc tự mình phát hiện ra một tầng nghĩa ẩn dụ hay một biện pháp tu từ đắt giá.

Quan trọng hơn, các em nhận ra văn học không xa rời cuộc sống hiện đại mà chính là tấm gương phản chiếu và nuôi dưỡng tâm hồn con người.

Từ cách học trong trường THPT Phùng Khắc Khoan, cô giáo có muốn nhân rộng mô hình giáo dục đổi mới của nhà trường đến những ngôi trường khác?

- Từ thực tiễn triển khai tại Trường THPT Phùng Khắc Khoan, chúng tôi rất mong muốn được lan tỏa và nhân rộng mô hình dạy học đổi mới này đến các nhà trường khác.

Đây là một bước đi cần thiết nhưng cũng đầy thách thức. Bởi việc đổi mới không phải là một công thức mà là một ngọn lửa cần có sự tiếp sức và có sự linh hoạt, phù hợp với điều kiện cụ thể của từng trường. Đồng thời, cần có sự hỗ trợ về chuyên môn, lòng nhiệt huyết của giáo viên và sự đồng thuận từ BGH nhà trường, phụ huynh.

Chúng tôi tin rằng, nếu được triển khai đúng hướng, mô hình này sẽ góp phần tích cực vào đổi mới giáo dục phổ thông hiện nay.

Xin cảm ơn cô giáo

Cô Ngô Minh Hương - Giáo viên môn Ngữ Văn:

Trong bối cảnh đổi mới kiểm tra, đánh giá theo định hướng phát triển phẩm chất và năng lực, dạy học Ngữ văn phục vụ ôn thi chuyển cấp và tốt nghiệp không thể dừng lại ở việc truyền thụ kiến thức hay cung cấp bài mẫu cho học sinh ghi nhớ. Vấn đề cốt lõi hiện nay là tổ chức dạy học theo hướng hệ thống, trọng tâm và thực hành, giúp học sinh hình thành năng lực đọc hiểu, năng lực tạo lập văn bản và khả năng làm bài trong điều kiện thời gian giới hạn.

Trước hết, giáo viên cần giúp học sinh chuyển từ lối học thuộc lòng sang tư duy hệ thống. Kiến thức Ngữ văn vốn rộng, nếu tiếp cận rời rạc, học sinh rất dễ rơi vào tình trạng nhớ trước quên sau, học nhiều nhưng không biết vận dụng. Vì vậy, việc hệ thống hóa tri thức bằng sơ đồ tư duy, bảng khái quát, trục luận điểm hoặc các khung thao tác là hết sức cần thiết. Mỗi tác phẩm cần được định hướng theo các phương diện cơ bản như nội dung tư tưởng, hình tượng trung tâm, đặc sắc nghệ thuật, giá trị thẩm mĩ và ý nghĩa nhân văn. Mỗi dạng bài cũng cần được “mô hình hóa” bằng quy trình tiếp cận rõ ràng để học sinh biết cách nhận diện yêu cầu đề, xác lập ý và triển khai bài viết. Tuy nhiên, hệ thống hóa không có nghĩa là khuôn mẫu hóa; mục đích cuối cùng vẫn là tạo điểm tựa tư duy để học sinh chủ động vận dụng, chứ không lệ thuộc vào văn mẫu.

Bên cạnh đó, dạy học Ngữ văn hiệu quả phải bắt đầu từ việc rèn kĩ năng bám sát ngữ liệu. Một thực tế đáng lưu ý là nhiều học sinh có thể nói khá trôi chảy nhưng bài viết vẫn chung chung, thiếu căn cứ vì chưa biết đọc văn bản như một chỉnh thể nghệ thuật. Do đó, giáo viên cần hướng dẫn học sinh phát hiện và phân tích trực tiếp từ ngữ, hình ảnh, chi tiết, giọng điệu, kết cấu, biện pháp tu từ và các tín hiệu thẩm mĩ của văn bản. Chỉ khi lập luận được xây dựng trên những căn cứ cụ thể từ ngữ liệu, bài viết mới có chiều sâu, có sức thuyết phục và tránh được lối diễn đạt sáo rỗng.

Đặc biệt, trong quá trình ôn thi, việc rèn phương pháp viết nghị luận giữ vai trò then chốt. Với nghị luận xã hội, giáo viên cần giúp học sinh xác lập đúng vấn đề, triển khai hệ thống luận điểm mạch lạc và vận dụng linh hoạt các thao tác lập luận như giải thích, phân tích, chứng minh, bình luận, phản biện, mở rộng và rút ra bài học nhận thức, hành động. Học sinh cần được rèn thói quen viết tập trung vào một luận đề rõ ràng, lựa chọn dẫn chứng tiêu biểu, tránh lan man, dàn trải. Với nghị luận văn học, giáo viên phải hướng dẫn học sinh đi đúng quy trình: đọc kĩ yêu cầu đề, xác định luận đề, xây dựng luận điểm, lựa chọn dẫn chứng tiêu biểu và phân tích bám sát văn bản. Bài viết văn học cần tránh kể lại, diễn xuôi hoặc liệt kê ý rời rạc; thay vào đó, học sinh phải biết kết nối nội dung với nghệ thuật, cảm thụ với lập luận, qua đó làm nổi bật giá trị của tác phẩm.

Ngoài tri thức và phương pháp, kĩ năng quản lí thời gian cũng cần được chú trọng. Trong 120 phút, học sinh phải được rèn quy trình làm bài khoa học: đọc đề và định hướng ý, phân bố thời gian hợp lí cho từng phần, dành thời gian cuối để rà soát lỗi diễn đạt, chính tả, dùng từ và bố cục. Việc luyện đề thường xuyên trong áp lực thời gian, kết hợp với chấm chữa cụ thể theo tiêu chí, sẽ giúp học sinh hình thành phản xạ làm bài nhanh, chắc, đúng hướng.

Có thể khẳng định, dạy học Ngữ văn ôn thi hiệu quả không chỉ là dạy kiến thức, mà là dạy cách đọc, cách nghĩ, cách viết và cách làm chủ bài thi. Khi giáo viên tổ chức dạy học đúng hướng, học sinh sẽ không chỉ đạt kết quả tốt trong kì thi mà còn phát triển được năng lực ngôn ngữ và tư duy bền vững