Chuyển đổi số giúp nâng cao chất lượng, giá trị nông sản

(PLVN) - Ngày 7/10, tại Hà Nội, Liên minh Hợp tác xã (HTX) Việt Nam, Tạp chí Kinh Doanh (VnBusiness) và Viện Khoa học Kinh tế hợp tác, phối hợp tổ chức diễn đàn “Chuyển đổi số (CĐS) trong HTX: Từ dữ liệu sản xuất đến mở rộng thị trường”.

Diễn đàn nhằm cụ thể hóa tinh thần Nghị quyết 57-NQ/TW ngày 22/12/2024 về phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và CĐS quốc gia đến 2030, tầm nhìn 2045; đồng thời triển khai “Kế hoạch hành động 100 ngày xử lý các điểm nghẽn về CĐS” của Liên minh HTX Việt Nam.

Bà Cao Xuân Thu Vân, Chủ tịch Liên minh HTX Việt Nam dẫn kết quả khảo sát của Viện Khoa học Kinh tế hợp tác, cho thấy chỉ số trưởng thành CĐS của khu vực kinh tế tập thể mới đạt khoảng 29,5%, ở mức bắt đầu. Dù thiết bị số ngày càng phổ biến, việc ứng dụng vào quản trị, tổ chức sản xuất, kinh doanh và phát triển thị trường vẫn còn hạn chế.

Theo bà Vân, CĐS không nên bắt đầu bằng câu hỏi “Mua công nghệ gì?”, mà phải bắt đầu từ việc HTX đang cần giải quyết vấn đề gì. Công nghệ chỉ thực sự có giá trị khi giải quyết được những vấn đề cụ thể của HTX và thành viên.

Từ cách tiếp cận này, hành trình CĐS của HTX cần được triển khai trên các trụ cột dữ liệu, quản trị và thị trường, trong đó dữ liệu là nền tảng. Với HTX, dữ liệu chính là thông tin về thành viên, vùng nguyên liệu, mùa vụ, quy trình sản xuất, sản lượng, chất lượng, chi phí, khách hàng… Dữ liệu được chuẩn hóa sẽ giúp HTX nắm rõ năng lực sản xuất, kiểm soát chất lượng, giảm chi phí, đưa ra quyết định sát với nhu cầu thị trường.

Bà Vân cho rằng giá trị sản phẩm nhiều khi nằm ở khả năng công khai, minh bạch, kiểm chứng. Cùng một loại cà phê nhân xanh nhưng giá bán có thể chênh lệch rất lớn, tùy thuộc vào chất lượng và khả năng chứng minh nguồn gốc, quy trình sản xuất. Vì vậy, câu chuyện sản phẩm cần được xây dựng trên dữ liệu có thể kiểm chứng, thay vì chỉ dựa vào quảng bá.

Từ dữ liệu, CĐS phải tạo ra hiệu quả thực chất trong quản trị và thị trường, giúp HTX tổ chức sản xuất tốt hơn, kiểm soát chất lượng, giảm chi phí, kết nối DN và hệ thống phân phối, tham gia thương mại điện tử, mở rộng thị trường.

Vì vậy, thước đo của CĐS trong HTX không phải HTX dùng bao nhiêu phần mềm, mà là quản trị tốt hơn ra sao, chi phí giảm thế nào, năng suất chất lượng tăng bao nhiêu, thị trường mở rộng đến đâu, thu nhập của HTX, thành viên có được cải thiện hay không. CĐS HTX cần được đặt trong một “hệ sinh thái” hỗ trợ toàn diện: Nhà nước kiến tạo thể chế, hạ tầng dữ liệu và chính sách; Liên minh HTX Việt Nam kết nối nhu cầu của HTX với chính sách, công nghệ, tài chính, thị trường; DN công nghệ cung cấp các giải pháp đơn giản, dễ sử dụng, thiết kế theo từng cấp độ.

Tại Diễn đàn, ông Hoàng Hữu Hạnh, Cục phó Cục CĐS quốc gia (Bộ KH&CN) cho rằng, thực tế hiện nay nhiều HTX khá hào hứng với các ứng dụng ở “đầu ra” như bán hàng, truy xuất nguồn gốc (TXNG), nhưng dữ liệu quản trị ở “đầu vào” lại chưa đầy đủ.

Theo ông Hạnh, nếu dữ liệu đầu vào không chuẩn xác thì khó tạo ra dữ liệu minh bạch ở đầu ra. Trong điều kiện nguồn lực còn hạn chế, HTX không nhất thiết phải tự xây dựng phần mềm hoặc đầu tư hệ thống riêng, mà có thể ưu tiên các nền tảng dùng chung, thuê dịch vụ; chỉ đầu tư riêng khi cần thiết. Các nền tảng này cần bảo đảm khả năng liên thông theo chuẩn dữ liệu quốc gia, đồng thời cho phép HTX xuất và sử dụng dữ liệu của mình, tránh phụ thuộc vào một nhà cung cấp.

Theo ông Đào Ngọc Tuất, Cục phó Cục CĐS (Bộ NN&MT), qua số liệu TXNG, tính đến 31/8/2026, trong khoảng 800.000 sản phẩm đăng ký trên Hệ thống TXNG nông sản của Bộ, chỉ khoảng 158.000 sản phẩm có đầy đủ thông tin để truy xuất, tương đương 20%.

Theo ông Tuất, mã QR chỉ là “cửa sổ” để người tiêu dùng tra cứu, còn giá trị cốt lõi nằm ở dữ liệu phía sau. Dữ liệu phải được ghi nhận đúng thời điểm, kiểm tra, xác nhận và xuyên suốt từ sản xuất đến thị trường.

Yêu cầu này ngày càng rõ khi các thị trường quốc tế tăng cường kiểm soát dữ liệu trong chuỗi cung ứng. Với sầu riêng xuất khẩu sang Trung Quốc, vùng trồng và cơ sở đóng gói phải được quản lý bằng mã số; trong khi các yêu cầu về chống phá rừng đặt ra đòi hỏi ngày càng cao về dữ liệu địa lý với cà phê, cao su, gỗ.

Thực tế thí điểm TXNG sầu riêng trong nửa đầu năm 2026 cho thấy hiệu quả của việc kết nối dữ liệu. Khi dữ liệu được quản lý đồng bộ từ vùng trồng, nông hộ, DN đến lô hàng, thời gian từ thu hái đến thông quan được rút ngắn từ 15 - 20 ngày xuống còn 6 - 11 ngày.

Trong chuỗi này, HTX được kỳ vọng đóng vai trò trung tâm trong hướng dẫn thành viên ghi chép thống nhất, tập hợp, quản lý dữ liệu lô hàng, kết nối với cơ quan quản lý, DN công nghệ, đối tác tiêu thụ.

Cục CĐS sẽ tiếp tục vận hành, bảo đảm an toàn thông tin cho Hệ thống TXNG nông sản; hoàn thiện tài liệu kỹ thuật, tập huấn và hỗ trợ người dùng, trong đó có HTX. Cục cũng phối hợp kết nối dữ liệu với Cổng thông tin TXNG quốc gia, Nền tảng quốc gia về định danh, xác thực và TXNG; triển khai cơ sở dữ liệu NN&MT nhằm chuẩn hóa, dùng chung dữ liệu về vùng trồng, đất đai, thủy sản.