Dự án Luật văn bản quy phạm pháp luật: Kiểm soát chặt cơ chế đặc biệt, làm rõ trách nhiệm thực thi

(PLVN) - Chiều 10/11, Quốc hội thảo luận tại hội trường về dự án Luật văn bản quy phạm pháp luật. Góp ý vào dự thảo, các đại biểu ghi nhận nhiều nội dung đã được cơ quan soạn thảo tiếp thu, chỉnh lý, song cũng chỉ ra những vấn đề cần tiếp tục nghiên cứu để bảo đảm tính khả thi, chặt chẽ và thống nhất khi luật được ban hành.

Cơ chế đặc biệt phải đi kèm điều kiện kích hoạt và giới hạn rõ ràng

Góp ý về cơ chế ban hành nghị quyết để điều chỉnh quy định của luật trong trường hợp khẩn cấp, cấp bách mà Quốc hội không thể họp được, Đại biểu Dương Khắc Mai (Đoàn Lâm Đồng) đánh giá cao việc cơ quan soạn thảo tiếp thu ý kiến đại biểu, chuyển từ hình thức pháp lệnh, nghị định sang nghị quyết của Ủy ban Thường vụ Quốc hội và Chính phủ.

Dự thảo đã xác định thẩm quyền tại điểm e khoản 2 Điều 12, điểm d khoản 2 Điều 15; đồng thời bổ sung yêu cầu Chính phủ phải được Ủy ban Thường vụ Quốc hội đồng ý trước khi ban hành nghị quyết tại điểm b khoản 2 Điều 59. Đáng chú ý, khoản 1 Điều 65 giới hạn thời hạn hiệu lực của nghị quyết không quá một năm, khoản 2 yêu cầu trình Quốc hội sửa đổi, bổ sung quy định của luật bị điều chỉnh tại kỳ họp gần nhất.

Theo Đại biểu Dương Khắc Mai, những quy định này góp phần thiết lập cơ chế kiểm soát đối với việc sử dụng thẩm quyền đặc biệt. Tuy nhiên, dự thảo vẫn cần làm rõ hai vấn đề: điều kiện kích hoạt cơ chế và giới hạn điều chỉnh, kiểm soát sau khi nghị quyết được ban hành.

Về điều kiện kích hoạt, khoản 2 Điều 59 đã quy định yêu cầu phải được cấp có thẩm quyền đồng ý, Chính phủ phải được Ủy ban Thường vụ Quốc hội đồng ý và tuân thủ các nguyên tắc bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp. Dù vậy, dự thảo chưa quy định cụ thể tiêu chí xác định tình huống nào thực sự khẩn cấp, cấp bách đến mức Quốc hội không thể họp; cũng chưa đặt ra yêu cầu chứng minh các biện pháp theo thẩm quyền hiện hành hoặc trình tự lập pháp rút gọn không đủ khả năng giải quyết vấn đề.

Tại Báo cáo số 947/BC-BTP, Bộ Tư pháp đã giải trình đây là cơ chế dự phòng, chỉ được thực hiện khi đáp ứng điều kiện đặc biệt, không phải thẩm quyền sử dụng thường xuyên. Tán thành định hướng này, đại biểu Dương Khắc Mai đề nghị bổ sung ngay tại khoản 2 Điều 59 yêu cầu cơ quan đề xuất phải chứng minh tính cấp thiết, nguy cơ xảy ra hậu quả nghiêm trọng nếu chậm xử lý và lý do các biện pháp hiện hành không đáp ứng được.

Cùng với đó, cần xác định chính xác điều khoản của luật cần điều chỉnh, thời hạn và phạm vi áp dụng. Việc xác định Quốc hội không thể họp cũng cần có tiêu chí, cơ chế xác nhận rõ ràng, tính đến khả năng triệu tập kỳ họp bất thường hoặc tổ chức họp theo phương thức phù hợp.

Đối với giới hạn điều chỉnh, Đại biểu cho rằng cần xác định rõ những nội dung tuyệt đối không được điều chỉnh bằng cơ chế này, nhất là các vấn đề Hiến pháp dành riêng cho luật, giới hạn quyền cơ bản, tội phạm và hình phạt.

Đồng thời, tại Điều 64 và Điều 65, cần quy định rõ hơn trách nhiệm trình Quốc hội xem xét, quyết định đối với nghị quyết đã ban hành tại kỳ họp gần nhất; cách xử lý trong trường hợp Quốc hội không chấp thuận và việc bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp phát sinh trong thời gian nghị quyết được áp dụng.

Đại biểu nhấn mạnh, cơ chế phản ứng chính sách linh hoạt là cần thiết, nhưng càng là cơ chế ngoại lệ thì điều kiện áp dụng, giới hạn thẩm quyền, trách nhiệm giải trình và giám sát của Quốc hội càng phải được quy định rõ. Đây là yêu cầu quan trọng để vừa xử lý kịp thời các vấn đề cấp bách, vừa bảo đảm nguyên tắc thượng tôn Hiến pháp và pháp luật.

Cùng quan tâm đến nội dung này, Đại biểu Hoàng Thị Thu Trang (Đoàn Nghệ An) tán thành hướng tiếp thu, giải trình của Bộ Tư pháp về cơ chế Chính phủ ban hành nghị quyết điều chỉnh quy định của luật trong trường hợp khẩn cấp, cấp bách mà Quốc hội không thể họp được.

Theo Đại biểu, dự thảo đã thiết kế cơ chế kiểm soát từ khâu xem xét đề xuất, thẩm định, thẩm tra đến theo dõi kết quả thực hiện và báo cáo Quốc hội tại kỳ họp gần nhất. Đây là hướng tiếp cận cần thiết nhằm đáp ứng yêu cầu xử lý kịp thời tình huống cấp bách, đồng thời bảo đảm vai trò của Quốc hội, tính ổn định của hệ thống pháp luật và quyền, lợi ích hợp pháp của người dân, doanh nghiệp.

Làm rõ thẩm quyền, siết trách nhiệm trong xây dựng pháp luật

Bên cạnh cơ chế ban hành nghị quyết trong tình huống đặc biệt, các đại biểu cũng tập trung góp ý những quy định liên quan trực tiếp đến thẩm quyền ban hành văn bản quy phạm pháp luật ở địa phương, trách nhiệm của cơ quan, tổ chức, người có thẩm quyền và xử lý văn bản sau sắp xếp đơn vị hành chính.

Về thẩm quyền ban hành văn bản quy phạm pháp luật cấp tỉnh tại Điều 22 dự thảo, Đại biểu Hoàng Thị Thu Trang cho biết thực tiễn ở một số địa phương vẫn còn lúng túng trong xác định thẩm quyền quy định những vấn đề chưa được văn bản cấp trên giao; ranh giới giữa cụ thể hóa văn bản của Trung ương với việc đặt ra quy định mới; cũng như thẩm quyền ban hành chính sách đặc thù phù hợp với khả năng cân đối ngân sách.

Một trong những nguyên nhân là sự phức tạp, đan xen của các lĩnh vực chuyên ngành, năng lực của cán bộ tham mưu và quy định của Luật hiện hành chưa thực sự rõ ràng, cụ thể. Theo Đại biểu, Điều 21 Luật hiện hành quy định cả HĐND và UBND đều có thẩm quyền ban hành văn bản về biện pháp phát triển kinh tế - xã hội, ngân sách, tổ chức thi hành pháp luật, phân cấp và thực hiện nhiệm vụ, quyền hạn được phân cấp. Tuy nhiên, luật chưa quy định rõ về chính sách đặc thù.

Đáng lưu ý, một số văn bản của Trung ương giao cho “chính quyền địa phương” hoặc yêu cầu “địa phương căn cứ tình hình thực tế để quy định” nhưng không xác định rõ chủ thể thực hiện là HĐND hay UBND. Trong khi đó, Điều 22 dự thảo cơ bản vẫn giữ nguyên cách quy định như Điều 21 của Luật hiện hành.

Để khắc phục tình trạng này, Đại biểu đề nghị bổ sung khái niệm, tiêu chí xác định biện pháp đặc thù; phân định rõ hơn thẩm quyền giữa HĐND và UBND cấp tỉnh, bảo đảm thống nhất với Luật Tổ chức chính quyền địa phương và các luật chuyên ngành.

Đồng thời, cần đặt ra nguyên tắc khi luật chuyên ngành giao thẩm quyền quy định chi tiết phải xác định rõ chủ thể là HĐND hay UBND. Trường hợp văn bản cấp trên giao chung cho địa phương, có thể phân định theo hướng HĐND quyết định các cơ chế, chính sách, phân bổ và sử dụng ngân sách địa phương, tổ chức bộ máy, biên chế, quyền và nghĩa vụ trực tiếp của cá nhân, tổ chức trên địa bàn; UBND quy định các nội dung mang tính tổ chức thực hiện, điều hành tại địa phương.

Ở góc độ trách nhiệm trong xây dựng pháp luật, Đại biểu Phạm Thị Minh Huệ (Đoàn Cần Thơ) đánh giá cao việc dự thảo bổ sung Điều 81, quy định cụ thể trách nhiệm cá nhân, đặc biệt là trách nhiệm của người đứng đầu cơ quan, tổ chức khi để xảy ra tình trạng chậm tiến độ, ban hành văn bản trái pháp luật hoặc có tiêu cực, lợi ích nhóm, cục bộ trong công tác xây dựng pháp luật.

Tuy nhiên, theo Đại biểu, quy định tại khoản 12 và khoản 13 Điều 81 vẫn còn chung chung khi mới dừng ở việc tùy theo tính chất, mức độ vi phạm có thể bị xử lý trách nhiệm hoặc được xem xét loại trừ, miễn, giảm trách nhiệm theo quy định của Đảng và pháp luật. Đại biểu cho rằng cách quy định này chưa thể hiện rõ mức độ ràng buộc trách nhiệm, nhất là khi xảy ra hậu quả nghiêm trọng từ những sai phạm trong xây dựng, ban hành văn bản quy phạm pháp luật.

Do đó, Đại biểu đề xuất cụ thể hóa khoản 12 Điều 81 theo hướng: Người đứng đầu để xảy ra tình trạng trình hoặc ban hành văn bản quy phạm pháp luật theo thẩm quyền chậm tiến độ quá hai lần trong một nhiệm kỳ, ban hành văn bản trái pháp luật gây hậu quả nghiêm trọng hoặc để xảy ra tham nhũng, tiêu cực, lợi ích nhóm, cục bộ trong công tác xây dựng pháp luật của người do mình trực tiếp quản lý, giao nhiệm vụ thì không được xét thi đua hoàn thành xuất sắc nhiệm vụ, đồng thời bị xem xét miễn nhiệm hoặc điều chuyển công tác khác.

Một vấn đề khác được Đại biểu Nguyễn Thị Hồng Hạnh (Đoàn TP Hồ Chí Minh) đề cập là việc xử lý văn bản quy phạm pháp luật sau sắp xếp đơn vị hành chính. Theo điểm b khoản 2 Điều 67 dự thảo, việc bãi bỏ văn bản quy phạm pháp luật của HĐND, UBND, Chủ tịch UBND của đơn vị hành chính mới phải được thực hiện đồng thời với việc quyết định văn bản quy phạm pháp luật áp dụng chung cho đơn vị hành chính mới.

Tuy nhiên, quy định này chưa bao quát trường hợp đơn vị hành chính mới chỉ cần bãi bỏ văn bản của các đơn vị hành chính cũ mà không có văn bản nào cần được lựa chọn để áp dụng chung. Vì vậy, đại biểu đề nghị làm rõ thẩm quyền của cơ quan, người có thẩm quyền tại đơn vị hành chính mới trong việc bãi bỏ các văn bản của đơn vị hành chính cũ, qua đó bảo đảm tính chủ động của chính quyền địa phương sau sắp xếp và xử lý kịp thời những văn bản không còn phù hợp.