Gỡ “thẻ vàng” IUU, mở đường cho kinh tế biển bền vững

Quyết tâm khắc phục cảnh báo “thẻ vàng” IUU trong năm 2026 không chỉ nhằm bảo vệ thị trường xuất khẩu thủy sản mà còn đặt nền móng cho một nghề cá minh bạch, có trách nhiệm. Từ quản lý đội tàu bằng dữ liệu số đến tổ chức lại sản xuất, mục tiêu lâu dài là nâng giá trị kinh tế biển và giữ vững sinh kế ngư dân.

Từ quyết tâm chính trị đến kết quả kiểm chứng

Sau gần 9 năm kể từ khi Ủy ban châu Âu (EC) cảnh báo “thẻ vàng” đối với thủy sản khai thác của Việt Nam, yêu cầu đặt ra không còn dừng ở việc hoàn thiện quy định mà còn phải chứng minh chuyển biến thực chất trong quản lý đội tàu, kiểm soát sản lượng qua cảng và truy xuất nguồn gốc. Kết quả chống khai thác bất hợp pháp, không báo cáo và không theo quy định (IUU) tác động trực tiếp tới uy tín hàng hóa, hoạt động của doanh nghiệp chế biến và thu nhập của cộng đồng ngư dân.

Tại Phiên họp lần thứ 36 của Ban Chỉ đạo quốc gia về chống khai thác IUU, Phó Thủ tướng Hồ Quốc Dũng yêu cầu các Bộ, ngành, địa phương thực hiện nghiêm mục tiêu “5 không”, đặc biệt ngăn chặn tàu cá vi phạm vùng biển nước ngoài, kiểm soát tàu không đủ điều kiện hoạt động, xử lý vi phạm giám sát hành trình và bảo đảm tính xác thực của dữ liệu truy xuất. Phó Thủ tướng nhấn mạnh trách nhiệm người đứng đầu, yêu cầu kết quả thực hiện phải có hồ sơ, chứng cứ kiểm chứng được, hướng tới mục tiêu gỡ cảnh báo trong năm 2026.

Theo báo cáo của Bộ Nông nghiệp và Môi trường, đến ngày 30/9/2026, Việt Nam đã hoàn thành 31 trong tổng số 38 khuyến nghị của EC và có kết quả kiểm chứng; 5 khuyến nghị tiếp tục được hoàn thiện theo lộ trình, 2 nội dung cần trao đổi, làm rõ thêm. Đến đầu tháng 11/2026, hơn 80.100 tàu cá đăng ký đã được cập nhật trên cơ sở dữ liệu nghề cá quốc gia VNFishbase. Các tàu đang hoạt động có chiều dài từ 15m trở lên được báo cáo đã lắp đặt thiết bị giám sát hành trình theo quy định. Hệ thống truy xuất nguồn gốc thủy sản khai thác điện tử (eCDT) được triển khai tại 141 cảng cá, bến cá, cùng 265 tài khoản phục vụ các đồn, trạm biên phòng. Việc số hóa tạo cơ sở kết nối thông tin từ tàu cá, chuyến biển, hoạt động cập cảng đến nguyên liệu đầu vào, từng bước giảm phụ thuộc vào kiểm tra, đối chiếu thủ công.

Dẫu vậy, việc có thiết bị và tài khoản chưa đủ để bảo đảm giám sát liên tục. Tình trạng mất kết nối hành trình, thông tin cập cảng chưa đầy đủ, tàu cá không đủ điều kiện hoạt động hoặc vi phạm vùng biển nước ngoài vẫn cần được phát hiện, xử lý kịp thời. Để khắc phục các “điểm nghẽn”, Quyết định số 1516/QĐ-TTg ngày 10/8/2026 của Thủ tướng Chính phủ ban hành kế hoạch hành động sau đợt thanh tra lần thứ năm của EC, gồm 46 nhiệm vụ. Trọng tâm là hoàn thiện thể chế, kiểm soát đội tàu, giám sát hành trình, truy xuất nguồn gốc và nâng hiệu quả xử lý vi phạm. Yêu cầu xuyên suốt là phân công rõ đầu việc, xác định trách nhiệm và theo dõi tiến độ bằng kết quả có thể đối chiếu.

Tái cơ cấu nghề cá để giữ thị trường, nâng sinh kế

Trao đổi với Báo Pháp luật Việt Nam, ông Trần Đình Luân - Cục trưởng Cục Thủy sản và Kiểm ngư (Bộ Nông nghiệp và Môi trường) cho biết, xuất khẩu thủy sản Việt Nam năm 2025 đạt mức kỷ lục 11,3 tỷ USD. Theo số liệu VASEP công bố cuối tháng 10/2026, kim ngạch xuất khẩu thủy sản 10 tháng đầu năm ước đạt gần 10,46 tỷ USD, tăng khoảng 12% so với cùng kỳ. Kết quả này cho thấy khả năng thích ứng của ngành, đồng thời đặt ra yêu cầu duy trì sức cạnh tranh tại các thị trường có tiêu chuẩn cao.

Với kịch bản xuất khẩu năm 2026 được nêu ở mức 12,1 - 12,3 tỷ USD; trong điều kiện thị trường và chính sách thương mại thuận lợi, kim ngạch có thể vượt 12,5 tỷ USD. Tuy nhiên, theo ông Luân, tăng trưởng không thể chỉ dựa vào sản lượng hay mở rộng thị trường. Sức cạnh tranh ngày càng phụ thuộc vào chất lượng, giá trị chế biến, tính minh bạch của chuỗi cung ứng và khả năng đáp ứng quy định về khai thác hợp pháp.

Cục trưởng Trần Đình Luân cho rằng nhiệm vụ chống IUU phải được nhìn nhận từ hiệu quả thực thi, không chỉ từ số lượng văn bản đã ban hành. Quản lý đầy đủ đội tàu, giám sát hoạt động ra vào cảng, theo dõi hành trình và xác minh nguồn gốc từng chuyến biển là các mắt xích không thể tách rời. Khi một mắt xích thiếu thông tin, rủi ro không chỉ dừng ở khâu kiểm tra mà có thể lan sang thu mua nguyên liệu, chế biến và xuất khẩu.

Ở góc độ phát triển kinh tế biển, gỡ cảnh báo “thẻ vàng” IUU cần được coi là một dấu mốc của quá trình đổi mới nghề cá chứ không phải điểm kết thúc. Nguồn lợi ven bờ chịu nhiều sức ép đòi hỏi tổ chức lại khai thác theo khả năng phục hồi của hệ sinh thái, từng bước giảm cường lực ở khu vực nhạy cảm và nâng chất lượng bảo quản sau thu hoạch.

Hiện, Cục Thủy sản và Kiểm ngư đang phối hợp chặt chẽ với các Bộ, ngành và địa phương đẩy mạnh rà soát, chuẩn hóa dữ liệu tàu cá, tăng cường kiểm soát hoạt động khai thác, giám sát hành trình và truy xuất nguồn gốc thủy sản. Đồng thời, tập trung tháo gỡ những khó khăn, vướng mắc trong quản lý đội tàu, xử lý nghiêm các hành vi vi phạm, khắc phục những tồn tại theo khuyến nghị của EC. Cùng với việc nâng cao hiệu quả thực thi pháp luật, Cục chú trọng hướng dẫn, hỗ trợ ngư dân tuân thủ quy định, tổ chức khai thác an toàn, hợp pháp và hiệu quả. Qua đó, góp phần thực hiện mục tiêu gỡ cảnh báo “thẻ vàng” IUU, bảo vệ thị trường xuất khẩu, nâng cao giá trị thủy sản Việt Nam và tạo nền tảng phát triển kinh tế biển bền vững, gắn với ổn định sinh kế lâu dài cho ngư dân.