Hỗ trợ kỹ năng để sinh viên không sa bẫy tâm lý "mua trước trả sau"

Không còn là xu hướng mới, “mua trước trả sau” ( Buy Now, Pay Later - BNPL) đang trở thành lựa chọn của nhiều người trong giới trẻ. Chỉ với vài thao tác trên các app hay các ví điện tử, người dùng có thể sở hữu sản phẩm ngay mà chưa cần thanh toán toàn bộ, thay vào đó trả góp theo từng tháng. Bên cạnh sự tiện lợi thì việc "mua trước trả sau" này cũng đưa nhiều sinh viên vào sự bế tắc không lối thoát của nợ nần.

Từ "cú chạm"để mua sắm đến những tháng ngày chật vật trả nợ

Lan, sinh viên năm hai tại Hà Nội, từng nghĩ tính năng “mua trước – trả sau” chỉ đơn giản là một cách thanh toán tiện lợi. Lần đầu sử dụng, cô chỉ mua một chiếc áo với suy nghĩ “giá không cao, lại chưa phải trả tiền ngay nên không đáng lo”.

Cảm giác bấm nút “đặt hàng” quá dễ dàng khiến Lan gần như không nhận ra mình đang tiêu tiền. Sau chiếc áo đầu tiên là son môi, giày dép và nhiều món đồ nhỏ khác. Mỗi đơn hàng chỉ vài trăm nghìn, đủ nhỏ để cô tự trấn an rằng “không đáng bao nhiêu”, nhưng lại đủ nhiều để âm thầm cộng dồn thành một khoản nợ lớn.

Những đợt giảm giá liên tục, mã khuyến mãi và thông báo “deal sắp hết” khiến Lan ngày càng lún sâu vào thói quen mua sắm thiếu kiểm soát. Chỉ đến khi mở lại mục thanh toán và nhìn thấy danh sách các khoản cần trả kéo dài, cô mới thực sự nhận ra số tiền đã vượt xa khả năng chi trả của mình.

“Từ lúc đó, mua sắm không còn là niềm vui nữa mà là áp lực. Mỗi lần điện thoại hiện thông báo nhắc thanh toán, mình chỉ thấy lo sợ”, Lan chia sẻ.

Không đủ tiền trả đúng hạn, Lan phải mượn bạn bè, xin thêm tiền gia đình nhưng không dám nói rõ lý do. Có thời điểm cô phải cắt giảm tiền ăn, tiền sinh hoạt để xoay xở trả nợ. Áp lực tài chính kéo dài khiến việc học bị ảnh hưởng, tinh thần luôn trong trạng thái căng thẳng và mệt mỏi.

Sau nhiều tháng chật vật, Lan mới trả hết các khoản nợ. Với cô, “mua trước – trả sau” không còn là sự tiện lợi đơn thuần, mà là bài học đắt giá về sự chủ quan trong chi tiêu. “Nó không khiến mình nghèo đi ngay lập tức, mà khiến mình không nhận ra mình đang nghèo đi cho đến khi mọi thứ dồn lại cùng một lúc", Lan cho biết.

Giống Lan, Tiến Giang (19 tuổi), từng là tân sinh viên của một trường đại học tại Hà Nội đã phải nghỉ học giữa chừng vì áp lực nợ nần từ hình thức “mua trước trả sau”.

Ban đầu, Giang chỉ sử dụng BNPL để mua một chiếc điện thoại mới và chiếc laptop phục vụ học tập. Với suy nghĩ “mỗi tháng chỉ trả vài trăm nghìn”, cậu không nhận ra các khoản nợ đang dần chồng chất. Sau đó, những lần mua thêm quần áo, giày dép và chi tiêu nhỏ khiến số tiền phải trả vượt quá khả năng của một sinh viên sống bằng tiền trợ cấp từ gia đình.

“Mỗi lần mở điện thoại, thứ mình thấy không còn là tin nhắn hay cuộc gọi của bạn bè mà là thông báo đến hạn thanh toán, nhắc nợ khiến mình lúc nào cũng căng thẳng,” Giang chia sẻ.

Khi tiền lương làm thêm không đủ để trả nợ gốc, lãi và phí phạt, Giang dần rơi vào trạng thái chán nản, mất phương hướng. Cuối cùng, cậu quyết định nghỉ học giữa chừng vì không còn đủ khả năng theo đuổi việc học lẫn chi trả cuộc sống.

“Lúc đó mình chỉ nghĩ làm sao để hết nợ, chứ không còn tâm trí nào cho giảng đường nữa. Mình đã đánh đổi việc học chỉ vì những lần nghĩ rằng trả sau thì không sao", Giang cho biết.

Câu chuyện của Lan và Giang cho thấy, phía sau sự tiện lợi của BNPL không chỉ là những khoản nợ vô hình, mà còn là những hệ lụy thật sự đến tương lai của người trẻ.

 Giúp sinh viên không sa bẫy “mua trước – trả sau”

Theo TS Lương Thị Thanh Hải, chuyên ngành tâm lý học, Trường Đại học Đại Nam, hình thức “mua trước – trả sau” (BNPL) hấp dẫn sinh viên bởi thủ tục được đơn giản hóa ở mức cao nhất. Chỉ với vài thao tác trên điện thoại, người trẻ có thể sở hữu ngay món đồ mong muốn, trong khi việc sử dụng thẻ tín dụng lại đòi hỏi nhiều điều kiện hơn như chứng minh thu nhập, hồ sơ xét duyệt và khả năng tài chính rõ ràng. Chính sự dễ dàng này khiến nhiều sinh viên xem BNPL như một “tiện ích sẵn có” thay vì một khoản nợ phải trả.

“Việc chia nhỏ số tiền vài triệu đồng thành những khoản vài trăm nghìn mỗi tháng tạo cho sinh viên cảm giác mình vẫn kiểm soát được tài chính. Các bạn không còn cảm giác xót tiền như khi phải trả một lần bằng tiền mặt, nên rất dễ chủ quan trong chi tiêu”, TS Hải chia sẻ.

Theo bà, tâm lý muốn bắt kịp xu hướng, không thua kém bạn bè và mong muốn sở hữu món đồ ngay lập tức càng khiến sinh viên dễ rơi vào vòng xoáy mua sắm thiếu kiểm soát. Tuy nhiên, phía sau sự tiện lợi đó là áp lực tâm lý không nhỏ. Khi không đủ khả năng thanh toán, nhiều sinh viên rơi vào trạng thái căng thẳng, lo sợ những cuộc gọi nhắc nợ, phải giấu gia đình, vay mượn bạn bè và thậm chí xuất hiện rối loạn lo âu.

“BNPL giống như một con dao hai lưỡi. Nó chỉ là giải pháp tài chính thông minh khi phục vụ nhu cầu thực sự cần thiết; còn nếu dùng để thỏa mãn thói quen hưởng thụ trước, trả nợ sau, nó rất dễ trở thành cái bẫy tâm lý nguy hiểm”, TS Hải nhấn mạnh.

Theo ThS Lê Thế Hanh, Thạc sĩ Tâm lý học Lâm sàng, công tác tại Trung tâm Tham vấn và Hỗ trợ tâm lý DNU (Trường Đại học Đại Nam), để sinh viên sử dụng BNPL một cách an toàn, vai trò của gia đình và nhà trường là yếu tố không thể thiếu.

Theo ông, khi bước từ cấp 3 lên đại học, nhiều sinh viên bắt đầu được gia đình chủ động gửi tiền sinh hoạt hàng tháng và có quyền tự quyết trong chi tiêu. Tuy nhiên, không phải ai cũng được trang bị kỹ năng quản lý tài chính cá nhân. Nhiều bạn dễ rơi vào tình trạng chi tiêu thoải mái, mua sắm theo cảm xúc mà không biết cách phân chia hợp lý giữa tiền nhà, tiền ăn, tiền đi lại và các chi phí cá nhân khác.

“Điều quan trọng nhất là sinh viên phải được trang bị kỹ năng quản lý tài chính cá nhân vì khi thiếu kỹ năng kiểm soát tài chính, BNPL rất dễ từ một công cụ hỗ trợ thành nguyên nhân dẫn đến áp lực nợ nần và khủng hoảng với người trẻ. Gia đình và nhà trường cần có những chương trình định hướng rõ ràng để các bạn hiểu cách kiểm soát hành vi mua sắm, tránh rơi vào tâm lý FOMO ( tâm lý sợ bị bỏ lỡ) và chạy theo những nhu cầu không thực sự cần thiết”, ThS Lê Thế Hanh chia sẻ.