Thúc đẩy phát triển ‘kinh tế bạc’: Đừng để công nghệ tạo ra một ‘khoảng cách già hóa số’

(PLVN) - Hiện nay, trên thế giới “kinh tế bạc” đang trở thành một xu hướng phát triển tất yếu. Việt Nam đã bước vào giai đoạn già hóa dân số từ năm 2011. Đảng và Nhà nước ta đặc biệt quan tâm đến việc chăm lo và tạo điều kiện thuận lợi cho sự đóng góp của cộng đồng người cao tuổi. Nền tảng chính trị, pháp lý của “kinh tế bạc” tại Việt Nam đã được hình thành khá rõ qua các chủ trương, đường lối, chính sách về thích ứng già hóa dân số, chăm sóc người cao tuổi và phát huy vai trò người cao tuổi.

“Kinh tế bạc”, chuyển đổi số - đừng bỏ quên “thế hệ offline”

Trong làn sóng chuyển đổi số đang phủ khắp mọi lĩnh vực, một nhóm đối tượng gần như đang bị bỏ quên, đó là người cao tuổi. Với họ, khái niệm "kinh tế số" vẫn là điều mơ hồ. Theo một khảo sát của HelpAge tại Việt Nam (là mạng lưới toàn cầu gồm các tổ chức với sứ mệnh bảo vệ quyền của tất cả người cao tuổi), chỉ khoảng 20% người cao tuổi ở khu vực đô thị có sử dụng smartphone thành thạo; con số này còn thấp hơn ở vùng nông thôn và miền núi.

Dữ liệu từ Tổng cục Thống kê năm 2023 cho thấy, có gần 40% người cao tuổi ở Việt Nam vẫn tham gia vào các hoạt động kinh tế. Nhiều người là lao động chính trong hộ gia đình, đặc biệt ở nông thôn. Họ có thể đang bán chè qua chợ phiên, làm mộc, sửa xe máy, bán tạp hóa... Tuy nhiên, gần như tất cả các công việc này đều nằm ngoài lề của hệ thống kinh tế số. Không ít trường hợp người cao tuổi bị phụ thuộc hoàn toàn vào con cháu trong việc sử dụng điện thoại, nạp tiền, tra cứu thông tin thời tiết, tìm đầu ra cho sản phẩm. Sự phụ thuộc ấy, lâu dần, khiến họ tự cảm thấy bị bỏ lại phía sau, dễ dàng bị loại ra khỏi “cuộc chơi công nghệ”.

Nếu không có hướng tiếp cận phù hợp, Việt Nam sẽ bỏ lỡ một nguồn lực lớn trong quá trình số hóa toàn diện nền kinh tế. Các quốc gia như Hàn Quốc, Nhật Bản, Singapore đã sớm nhận ra điều này. Ở Hàn Quốc, có hẳn các trung tâm học kỹ năng số cho người già do chính quyền tài trợ. Tại Nhật Bản, các chương trình “công nghệ thân thiện người già” được thiết kế với bảng điều khiển to hơn, ít tính năng hơn và được dạy theo hình thức “cầm tay chỉ việc”. Tại Singapore, Chính phủ có ngân sách riêng để hỗ trợ người lớn tuổi làm quen với hệ thống ngân hàng số, thanh toán điện tử và ứng dụng công vụ…

Một số địa phương tại Việt Nam đã bắt đầu thí điểm tổ chức lớp học kỹ năng số cho người cao tuổi. Tại nhiều địa phương, Hội Phụ nữ và Hội Người cao tuổi phối hợp tổ chức lớp học sử dụng điện thoại thông minh, cài đặt Zalo, học cách gọi video, tra cứu thông tin nông nghiệp.

Ông Nguyễn Xuân Tình, Phó Chủ tịch Hội Người cao tuổi xã Hưng Đạo, tỉnh Nghệ An, từng bối rối khi được con cháu tặng điện thoại thông minh, nhưng nhờ kiên trì học hỏi và được hướng dẫn tận tình, ông dần làm quen với các ứng dụng công nghệ. “Tôi thấy rõ chuyển đổi số không phải chuyện ở đâu xa, mà đang hiện diện ngay trong đời sống thường ngày của mình”, ông Tình cho biết. Từ chỗ hiểu biết ứng dụng công nghệ, ông Tình tích cực tham gia các buổi tuyên truyền, hướng dẫn người dân chuyển đổi số tại xã, vận động con cháu đăng ký căn cước công dân gắn chíp, kích hoạt định danh điện tử, sử dụng dịch vụ công trực tuyến… góp phần lan tỏa tinh thần công dân số trong cộng đồng.

Một minh chứng sống động nữa cho sự thay đổi trong nhận thức và hành động của người cao tuổi là lớp phổ cập trí tuệ nhân tạo (AI) lần thứ 6 do Hiệp hội Doanh nghiệp tỉnh Tuyên Quang tổ chức. Lớp học thu hút trên 50 học viên đến từ nhiều lĩnh vực khác nhau, trong đó có không ít người ở độ tuổi 60 - 70 đến lớp học với tinh thần cầu thị, học hỏi…

Có thể thấy, dù quy mô còn nhỏ, nhưng đây là những bước đi đầu tiên quan trọng. Luật Việc làm 2025 (có hiệu lực từ 01/01/2026) lần đầu tiên bổ sung người cao tuổi là nhóm đối tượng đặc thù được hỗ trợ vay vốn tạo việc làm, đào tạo kỹ năng nghề và kỹ năng số. Chính sách này tạo cơ hội, thúc đẩy việc làm bền vững và giúp người cao tuổi thích ứng với bối cảnh già hóa dân số.

Người cao tuổi là nguồn lực quý báu để phát triển kinh tế đất nước

Ngày 11/3 vừa qua, Thủ tướng Phạm Minh Chính chủ trì Hội nghị về tình hình phát triển “kinh tế bạc” trên thế giới và thích ứng chính sách, chiến lược của Việt Nam do Hội Người cao tuổi Việt Nam và Bộ Y tế phối hợp tổ chức. Con số đưa ra tại Hội nghị cho thấy, tính đến tháng 3/2025 cả nước có gần 17 triệu người cao tuổi, thực tế này mang đến thách thức, cơ hội và là động lực đổi mới mô hình tăng trưởng bền vững của đất nước.

Văn kiện Đại hội XIV của Đảng không chỉ xem người cao tuổi là đối tượng thụ hưởng phúc lợi mà còn là một bộ phận của nguồn nhân lực, đồng thời cũng đặt ra mục tiêu chỉ số phát triển con người HDI phấn đấu đạt khoảng 0,8; tuổi thọ trung bình đạt khoảng 75,5 tuổi, trong đó thời gian sống khỏe mạnh tối thiểu là 68 năm, Chính phủ đã ban hành Chiến lược quốc gia về người cao tuổi đến năm 2035. Nghị quyết 36 của Chính phủ ngày 6/3 về phiên họp Chính phủ thường kỳ tháng 2 năm 2026 đã đưa ra các giải pháp thúc đẩy dịch vụ chăm sóc sức khỏe chất lượng cao - một trụ cột cốt lõi của “kinh tế bạc”…

Phát biểu tại Hội nghị, Thủ tướng Chính phủ Phạm Minh Chính nhấn mạnh, người cao tuổi không phải là gánh nặng mà là nguồn lực quý báu để phát triển kinh tế đất nước, đặc biệt trong bối cảnh già hóa dân số đang diễn ra rất nhanh, phát triển “kinh tế bạc” sẽ tạo ra động lực tăng trưởng mới, phát kinh tế - xã hội cho người dân... Thủ tướng Phạm Minh Chính yêu cầu trong thời gian tới các Bộ, ban, ngành Trung ương và địa phương cần chủ động, sáng tạo trong phát triển “kinh tế bạc”.

Trong nền kinh tế số, làm thế nào để không bỏ quên người cao tuổi? Các giải pháp đưa ra là: Xây dựng tài liệu đào tạo số riêng cho người cao tuổi (tài liệu in, video hướng dẫn đơn giản, dễ nhớ, dễ học); Thiết kế chương trình học cá nhân hóa (các lớp học cần chia nhỏ nhóm theo trình độ, tổ chức tại thôn bản, phường xã, có người hướng dẫn tận tình); Khuyến khích doanh nghiệp xã hội tham gia (các startup có thể thiết kế ứng dụng phục vụ người cao tuổi, như app bán hàng đơn giản, ví điện tử với giao diện tối giản); Miễn phí internet và điện thoại thông minh cơ bản (đối với người cao tuổi thuộc hộ nghèo, cận nghèo, Nhà nước nên có chính sách hỗ trợ thiết bị đầu cuối như điện thoại, gói cước)…

Việt Nam sẽ không thể thực hiện thành công mục tiêu “chuyển đổi số toàn dân” nếu vẫn còn hàng triệu người lớn tuổi đứng bên lề, nhìn những đứa trẻ sử dụng công nghệ như một thế giới khác. Muốn thế, hãy bắt đầu từ điều đơn giản: cầm tay một người già, cùng họ mở một chiếc điện thoại, chỉ họ cách bấm vào một ứng dụng…