Trần Mạnh Cường 'thổi' sức sống mới với âm nhạc dân gian

Từ xẩm, quan họ, chèo, chầu văn, ca trù đến những sáng tác dân gian đương đại, nhạc sĩ Trần Mạnh Cường đang kiên trì tìm một ngôn ngữ mới để những giá trị tưởng như xưa cũ được phát huy trong đời sống âm nhạc.

Khi tình yêu dân gian trở thành lựa chọn nghệ thuật

Trong nhịp sống hiện đại, khi thị hiếu âm nhạc ngày càng đa dạng và công nghệ liên tục làm thay đổi cách công chúng thưởng thức nghệ thuật, việc đưa âm nhạc dân gian đến gần với thế hệ trẻ là một bài toán không dễ. Nếu giữ nguyên tất cả, tác phẩm có thể khó tiếp cận công chúng trẻ. Nhưng nếu hiện đại hóa quá mức, phần “hồn” dân gian rất dễ bị nhạt đi. Đối với nhạc sĩ Trần Mạnh Cường, giữa hai thái cực ấy là một khoảng không gian sáng tạo đòi hỏi người nghệ sĩ phải có kiến thức, kỹ năng và quan trọng nhất là sự tinh tế.

Với Trần Mạnh Cường, sinh năm 1991 tại Hà Nội, câu trả lời bắt đầu từ tình yêu và sự hiểu biết về văn hóa truyền thống. Âm nhạc đến với Trần Mạnh Cường từ rất sớm, không phải bằng những giáo trình khô cứng mà trước hết từ chính không gian gia đình. Cha chơi guitar, mẹ yêu âm nhạc dân gian. Những âm thanh ấy dần trở thành một phần tự nhiên trong ký ức tuổi thơ, để rồi khi tham gia các hoạt động văn nghệ ở trường và địa phương, Cường sớm bộc lộ năng khiếu ca hát. Điều khiến anh được chú ý là một chất giọng có khả năng biểu đạt màu sắc dân gian khá tự nhiên. Những câu hát mang âm hưởng truyền thống khi qua giọng Cường không tạo cảm giác xa lạ hay gượng ép. Có lẽ chính từ đó, trong anh hình thành một mối duyên đặc biệt với âm nhạc dân gian.

Nhưng để biến tình yêu thành nghề nghiệp, Cường lựa chọn con đường học tập bài bản. Anh theo học tại Trường Đại học Sư phạm Nghệ thuật Trung ương, chuyên ngành âm nhạc. Những năm tháng trong môi trường đào tạo chuyên nghiệp giúp anh có nền tảng về lý luận, biểu diễn, tư duy âm nhạc và phối khí. Quan trọng hơn, đó là quãng thời gian giúp người nghệ sĩ trẻ nhìn âm nhạc từ nhiều góc độ hơn, không chỉ với tư cách người biểu diễn mà còn là người sáng tạo.

Sau khi tốt nghiệp, Cường có 6 năm làm công việc giảng dạy. 6 năm đứng trên bục giảng là một quãng đời nghề nghiệp đáng kể, song niềm say mê sáng tác, khám phá những khả năng mới của âm nhạc ngày càng thôi thúc anh. Cuối cùng, Cường quyết định rời công việc giảng dạy để tập trung cho con đường âm nhạc. Đây là lựa chọn không đơn giản. Bởi âm nhạc, đặc biệt là con đường sáng tác dựa trên chất liệu dân gian, không phải một cuộc chạy theo thị hiếu ngắn hạn. Người nghệ sĩ phải vừa hiểu truyền thống, vừa đủ bản lĩnh để đối thoại với hiện đại.

Cường chọn cách bắt đầu từ việc học sâu hơn về âm nhạc truyền thống và văn hóa vùng miền. Bên cạnh guitar, anh học và sử dụng sáo, đàn nguyệt, piano. Việc tiếp cận các nhạc cụ truyền thống không chỉ giúp mở rộng khả năng biểu diễn mà còn đem đến cho anh một cách cảm nhận khác về âm thanh dân tộc.

Bởi mỗi nhạc cụ truyền thống đều mang theo một câu chuyện văn hóa. Một tiếng đàn nguyệt, tiếng sáo hay một cách nhả chữ trong dân ca không đơn thuần là kỹ thuật. Đó là dấu vết của không gian văn hóa, của đời sống cộng đồng và tâm hồn người Việt qua nhiều thế hệ.

Từ năm 2019, Cường bắt đầu xác định rõ hơn hướng đi của mình: làm mới âm nhạc dân gian bằng ngôn ngữ đương đại. Cường không muốn dân gian chỉ xuất hiện như một lớp màu trang trí cho những ca khúc hiện đại. Anh muốn chất liệu dân gian trở thành một phần thực sự của tác phẩm.

Những sáng tác như “Mùng 1 sớm mai”, “Kiều”, “Lậy cô về chầu”, “Ai ơi…” hay “Sớm nắng chiều mưa”… là những nỗ lực theo hướng đó. xẩm, quan họ, chèo, chầu văn, ca trù và những chất liệu dân ca được tiếp cận bằng tư duy hòa âm, phối khí và sản xuất âm nhạc đương đại. Ở đây, cái mới không nhằm phủ nhận cái cũ. Ngược lại, cái mới giúp công chúng hôm nay có thêm một con đường để bước vào thế giới truyền thống.

Sáng tạo ra những “cây cầu” nối truyền thống với hiện tại

Trong câu chuyện về bảo tồn văn hóa, một câu hỏi luôn đặt ra là: Làm thế nào để di sản không chỉ được lưu giữ mà còn có đời sống thực sự trong xã hội hiện đại? Với âm nhạc dân gian, câu trả lời không thể chỉ nằm ở việc đưa các làn điệu vào chương trình biểu diễn hay lưu giữ trong kho tư liệu. Một làn điệu chỉ thực sự sống khi vẫn có người hát, có người nghe, có người sáng tạo và có thế hệ mới tiếp nhận.

Đó là lý do con đường của Trần Mạnh Cường có ý nghĩa vượt ra ngoài câu chuyện cá nhân của một nghệ sĩ. Anh đang cố gắng tạo ra những “cây cầu” nối truyền thống với hiện tại. Cây cầu ấy có thể là một bản phối mới, một cách hát mới, một MV, một video ngắn hay một sân khấu được dàn dựng theo tư duy hiện đại.

Trong những sản phẩm của Cường, hình ảnh văn hóa Bắc Bộ xuất hiện với một diện mạo gần gũi hơn. “Sớm nắng chiều mưa” là một ví dụ. Tác phẩm được phát triển không chỉ như một ca khúc mà như một câu chuyện bằng âm nhạc và hình ảnh, lấy cảm hứng từ đời sống văn hóa và nghệ thuật truyền thống Bắc Bộ.

Không gian Chùa Thầy, xứ Đoài, những hình ảnh lễ hội, kiến trúc cổ, cờ, đèn và ánh sáng tạo nên một lớp văn hóa giàu bản sắc. Sau đó, không gian nghệ thuật mở rộng tại Tinh hoa Bắc Bộ với hình ảnh múa rối nước, nghệ thuật trình diễn và những chuyển động mang hơi thở hiện đại. Cách làm ấy cho thấy một điều: muốn đưa dân gian đến với người trẻ, đôi khi không nhất thiết phải thay đổi giá trị cốt lõi; điều cần thay đổi là phương thức kể câu chuyện về giá trị ấy.

Một bạn trẻ có thể chưa từng nghe một làn điệu xẩm trọn vẹn, nhưng có thể dừng lại trước một video vài chục giây. Từ một đoạn nhạc gây tò mò, họ tìm đến bản đầy đủ. Từ một ca khúc mới, họ có thể tìm hiểu nghệ thuật truyền thống đứng phía sau nó. Và từ sự tò mò ban đầu, tình yêu văn hóa có thể được hình thành.

Nhạc sĩ Trần Mạnh Cường chia sẻ rằng: “Chính các bạn trẻ VN yêu nước, yêu làn điệu của quê hương là nguồn cảm hứng lớn nhất”. Câu nói ấy cũng phản ánh một nhận thức quan trọng: người trẻ không quay lưng với truyền thống; họ cần truyền thống được kể bằng một ngôn ngữ phù hợp với đời sống của họ.

Những video về xẩm, quan họ, chèo, chầu văn, ca trù của anh thu hút lượng lớn người xem, trong đó có nhiều khán giả trẻ. Những con số về lượt theo dõi, lượt tương tác hay lượt xem, nếu nhìn sâu hơn, chính là những chỉ dấu cho thấy âm nhạc truyền thống hoàn toàn có khả năng tìm được công chúng mới khi được sáng tạo bằng một tư duy phù hợp.

Âm nhạc dân gian Việt Nam đang sở hữu một “kho tài nguyên” khổng lồ cho sáng tạo. Xẩm, quan họ, chèo, ca trù, chầu văn, dân ca các vùng miền… đều có thể trở thành chất liệu cho âm nhạc, sân khấu, điện ảnh, thời trang, du lịch và nhiều lĩnh vực sáng tạo khác.

Và khi một nghệ sĩ trẻ lựa chọn lấy văn hóa truyền thống làm điểm tựa cho sáng tạo, điều nhạc sĩ Trần Mạnh Cường giữ gìn không chỉ là những thanh âm của quá khứ. Anh đang góp phần mở thêm một con đường để văn hóa Việt Nam bước vào tương lai bằng chính sự đam mê, khát vọng của mình.