Từ vụ hủy kết quả một số phòng thi VioEdu: Áp lực nào khiến gian dối xuất hiện trong “sân chơi” của trẻ nhỏ?

Thông tin Ban tổ chức cuộc thi VioEdu quyết định hủy kết quả của nhiều phòng thi tại Hà Nội vì phát hiện gian lận khiến dư luận xôn xao. Từ một nền tảng được giới thiệu là “sân chơi trí tuệ” cho học sinh tiểu học đang đặt ra vấn đề: cuộc thi dành cho học sinh nhỏ tuổi đang vận hành ra sao? Sự dối trá được hình thành trong môi trường giáo dục sẽ tác động như thế nào tới sự hình thành nhân cách trẻ em ở cấp tiểu học?

Khi “sân chơi” trở thành một hệ thống thi cử đầy áp lực thành tích

Cuộc thi Đấu trường VioEdu đang bước vào giai đoạn cao điểm với vòng thi cấp khu vực. Nhưng ngay trong ngày thi đầu tiên tại Hà Nội, Ban tổ chức đã phải phát đi thông báo khẩn liên quan đến tình trạng gian lận, đặt ra yêu cầu siết chặt kỷ cương, đảm bảo công bằng cho sân chơi học thuật này.

Theo thông tin được nhiều báo chí, trang mạng xã hội, trong quá trình giám sát trực tuyến cuộc thi vào 18/3 qua hệ thống camera, BTC đã phát hiện những hình ảnh tiêu cực tại một số phòng thi như: giám thị nhắc bài, hỗ trợ thí sinh, ra vào phòng thi trái quy định, thậm chí sắp xếp camera tạo “góc khuất” để có thể hỗ trợ thí sinh gian lận trong quá trình thi.

Vài năm trở lại đây, các cuộc thi dành cho học sinh tiểu học phát triển nhanh chóng. Toán học, tiếng Anh, khoa học, công nghệ, kỹ năng… gần như lĩnh vực nào cũng có một cuộc thi riêng, phần lớn do doanh nghiệp đứng ra tổ chức.

Điểm đáng chú ý là, dù không do ngành giáo dục chủ trì, các cuộc thi này lại được triển khai trong nhà trường; Có điểm thi, giám thị, quy chế; Có vòng loại, từ cấp trường đến cấp quốc gia, thậm chí cả quốc tế.

Một “hệ thống thi cử song song” dần hình thành, len lỏi vào đời sống học đường.

Ban đầu, các cuộc thi được nhìn nhận như cơ hội để học sinh trải nghiệm, cọ xát. Nhưng khi số lượng tăng nhanh, tần suất dày đặc, “sân chơi” không còn đơn thuần là một lựa chọn – mà trở thành một mặc định ngầm.

Một bài thi trực tuyến 30 phút. Một bảng xếp hạng theo thời gian thực. Một tấm huy chương cuối vòng. Những yếu tố tưởng chừng vô hại ấy, khi lặp lại nhiều lần, lại tạo nên áp lực âm thầm đối với các thí sinh. Học sinh tiểu học – lứa tuổi đáng ra cần được học bằng trải nghiệm tự nhiên – bắt đầu làm quen với cạnh tranh thứ hạng; So sánh điểm số; Áp lực “phải có giải”.

Không ít em, sau giờ học chính khóa, lại tiếp tục bước vào những “ca thi” mới. Việc học dần chuyển từ khám phá sang luyện tập, từ tò mò sang tính toán.

Áp lực ấy không phải lúc nào cũng đến từ người lớn một cách trực diện. Đôi khi, nó đến từ những câu hỏi rất nhẹ: “Con được bao nhiêu điểm?” “Bạn A đã vào vòng trong rồi đấy”

Câu chuyện của VioEdu không chỉ dừng ở gian lận. Nó phản ánh một thực tế: khi kết quả được đặt lên quá cao, mục tiêu của cuộc thi dễ bị lệch hướng.

Ở nhiều nơi, thành tích từ các cuộc thi này được dùng để khen thưởng học sinh, đánh giá phong trào, ghi nhận thi đua của lớp, của nhà trường. Khi đó, một “sân chơi” bắt đầu mang thêm những ý nghĩa khác – nặng nề hơn.

Và khi đã bước vào guồng quay đó, việc “đạt kết quả” đôi khi trở thành mục tiêu lớn hơn việc tiếp thu kiến thức.

Nhiều trường còn lấy thành tích của những cuộc thi này để làm tiêu chí đánh giá thi đua của giáo viên. Và đây chính là áp lực để thầy cô phải cố gắng bằng mọi cách để nâng cao thành tích cho học trò mình.

Những khoảng tối của sự dối trá

Những vi phạm bị phát hiện trong vụ việc vừa qua – từ nhắc bài, hỗ trợ làm bài đến can thiệp kỹ thuật – không phải là điều ngẫu nhiên. Chúng xuất hiện doi áp lực thành tích, cơ chế giám sát còn kẽ hở, trách nhiệm bị chia nhỏ.

Đáng lo hơn, việc gian lận diễn ra trong môi trường sư phạm. Ban tổ chức VioEdu không thông báo chính thức điểm thi có sai phạm. Tuy nhiên thực tế cho thấy các điểm tổ chức thi đều do các trường tiểu học tổ chức. Điều đó cũng có nghĩa là “người lớn” xuất hiện trong những hình ảnh sai phạm là những người làm trong ngành giáo dục.

Họ là ai? Nhân viên bảo vệ? Bác lao công? Cô y tá hay giáo viên của các em? Câu hỏi rất dễ có câu trả lời.

Có thể ngầm hiểu, các thí sinh tham gia cuộc thi đang có thêm những “bài học” không mong muốn về sự dối trá, về cách “đi đường vòng” để đạt kết quả, cách coi nhẹ quy tắc khi có lợi. Và đây thực sự là những “bài học” rất nguy hiểm đối với một đứa trẻ.

Ai đang hưởng lợi từ các cuộc thi?

Không thể phủ nhận, các cuộc thi mang lại những giá trị nhất định như tạo động lực học tập, mở rộng trải nghiệm, tiếp cận công nghệ mới cho trẻ. Tuy nhiên, bên cạnh đó là một cấu trúc lợi ích rõ ràng: Đơn vị tổ chức có được lượng người dùng lớn, cơ hội phát triển thương hiệu; nguồn thu từ hệ sinh thái;

Nhà trường có thêm thành tích, chỉ tiêu thi đua.

Giáo viên được ghi nhận qua kết quả từ học sinh.

Trong khi đó, học sinh và phụ huynh: bỏ thời gian, bỏ chi phí và gánh áp lực

Sự mất cân đối này, nếu không được nhìn nhận thẳng thắn, sẽ khiến “sân chơi” ngày càng xa rời mục tiêu ban đầu.

Khoảng trống quản lý và những câu hỏi chưa có lời đáp

Sự phát triển nhanh chóng của các cuộc thi xã hội hóa trong bậc tiểu học đang đặt ra một thực tế đáng suy nghĩ: nhiều sân chơi học thuật tồn tại trong một “vùng giao thoa” khó định danh. Chúng không phải là kỳ thi chính thức của ngành giáo dục, không nằm trong hệ thống kiểm tra, đánh giá bắt buộc, nhưng lại được tổ chức với đầy đủ các yếu tố của một kỳ thi thực thụ – từ điểm thi, giám thị, quy chế đến xếp hạng, khen thưởng.

Và dù chỉ là một hoạt động của doanh nghiệp, nhưng nhiều địa phương còn ban hành cả công văn chỉ đạo nhà trường thực hiện như một "mệnh lệnh hành chính", buộc giáo viên phải làm theo.

Chính đặc điểm “nửa chính thức, nửa tự nguyện” này đã tạo ra một khoảng trống trong quản lý. Khi mọi thứ vận hành trơn tru, các cuộc thi được nhìn nhận như hoạt động bổ trợ tích cực. Nhưng khi xảy ra sự cố, câu hỏi về trách nhiệm lập tức trở nên phức tạp: đơn vị tổ chức chịu trách nhiệm đến đâu, ngành giáo dục địa phương đóng vai trò gì, và ai là người trực tiếp giám sát tính minh bạch tại từng điểm thi?

Thực tế cho thấy, ở nhiều địa phương, khâu tổ chức thi được giao cho nhà trường và giáo viên triển khai. Tuy nhiên, trong khi quy chế do đơn vị tổ chức ban hành, việc thực thi lại phụ thuộc vào điều kiện và con người tại cơ sở. Sự phân tách này, nếu thiếu cơ chế kiểm soát chặt chẽ, dễ dẫn đến tình trạng “mạnh ai nấy làm”, hoặc tệ hơn là những sai lệch trong quá trình tổ chức mà không được phát hiện kịp thời.

Điều đáng nói, hệ quả của những lỗ hổng này không dừng lại ở việc hủy kết quả hay xử lý kỹ thuật.  Với học sinh – đặc biệt là lứa tuổi tiểu học – mỗi kỳ thi không chỉ là một trải nghiệm, mà còn là nơi hình thành nhận thức ban đầu về sự công bằng, trung thực. Khi niềm tin vào tính minh bạch bị lung lay, những tổn thương để lại không dễ đo đếm bằng điểm số.

Trong bối cảnh giáo dục mở và hội nhập, việc đa dạng hóa sân chơi học thuật là điều cần thiết. Nhưng điều đáng bàn là cách xã hội – từ gia đình đến nhà trường – nhìn nhận, tham gia và kiểm soát những sân chơi ấy như thế nào.

Với phụ huynh, sự tỉnh táo trong lựa chọn đóng vai trò quan trọng. Không phải cuộc thi nào cũng phù hợp với con, và cũng không phải thành tích nào cũng phản ánh đúng năng lực hay sự tiến bộ. Việc đăng ký cho con tham gia quá nhiều sân chơi, có thể vô tình đẩy trẻ vào trạng thái quá tải, mất đi niềm vui học tập vốn có.

Ở phía nhà trường và giáo viên, yêu cầu đặt ra là cần giữ một ranh giới rõ ràng giữa hoạt động trải nghiệm và mục tiêu thi đua. Khi các cuộc thi bị lồng ghép vào chỉ tiêu thành tích, áp lực sẽ không còn dừng ở học sinh, mà lan rộng sang cả hệ thống.

Giữ cho các cuộc thi đúng với tinh thần “sân chơi” không chỉ là câu chuyện quản lý, mà còn là lựa chọn về cách giáo dục. Bởi suy cho cùng, điều cần bảo vệ không chỉ là kết quả của một kỳ thi, mà là sự phát triển lành mạnh và cân bằng của học sinh ngay từ những năm đầu đời.