Đầu tư cho giáo dục để kiến tạo nguồn nhân lực chất lượng cao

(PLVN) - Trong bối cảnh cạnh tranh toàn cầu ngày càng gay gắt, giáo dục không chỉ trở thành nền tảng phát triển con người, mà còn là động lực cốt lõi để nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia. Việc đầu tư đủ mạnh, có chiến lược dài hạn vào lĩnh vực này nhằm xây dựng nguồn nhân lực chất lượng cao gắn với khoa học và công nghệ chính là con đường tất yếu để đưa đất nước phát triển bền vững.

Nâng cao chất lượng giáo dục, tháo gỡ những “điểm nghẽn”

Giáo dục từ lâu đã được xem là nền tảng của mọi sự phát triển. Một quốc gia muốn tiến nhanh, tiến vững không thể thiếu một hệ thống giáo dục tiên tiến, toàn diện và thích ứng với thời đại. Trong bối cảnh kinh tế tri thức và cách mạng công nghiệp mới, vai trò của giáo dục càng trở nên quan trọng hơn bao giờ hết.

Nhiều năm qua, Việt Nam luôn duy trì mức chi ngân sách cho giáo dục ở nhóm cao so với khu vực. Giai đoạn 2011 - 2020, chi tiêu cho giáo dục và đào tạo dao động khoảng 17 - 18% tổng chi ngân sách nhà nước, tương đương khoảng 4,9% GDP. Dự kiến, tổng các nguồn lực huy động để thực hiện Chương trình giai đoạn 2031 - 2035 khoảng 405.460 tỷ đồng. Đây là mức tương đối cao nếu so với nhiều quốc gia đang phát triển, thể hiện sự ưu tiên rõ rệt của Nhà nước đối với lĩnh vực này.

Ở mặt khác thành tựu, giáo dục Việt Nam đã đạt nhiều kết quả tích cực. Ví dụ như tỷ lệ lao động qua đào tạo tăng từ 40% năm 2010 lên khoảng 67% vào năm 2022 - 2023. Trên các bảng xếp hạng quốc tế, học sinh Việt Nam có thành tích nổi bật, thậm chí vượt qua nhiều quốc gia phát triển về các kỹ năng đọc, toán và khoa học. Điều này chứng tỏ hiệu quả nhất định của các chính sách đầu tư cho giáo dục.

Tuy nhiên, phía sau những con số tích cực vẫn tồn tại nhiều “điểm nghẽn” đáng lo ngại. Theo Luật Giáo dục 2019, mục tiêu đặt ra là chi ngân sách cho giáo dục đạt tối thiểu 20% tổng chi ngân sách nhà nước. Thực tế trong nhiều năm chỉ đạt từ 15,7% đến dưới 19%. Tỷ lệ chi cho giáo dục có năm chưa đạt 20%; cơ cấu chi nặng về chi thường xuyên (bình quân 10 năm, chi thường xuyên chiếm khoảng 82,4%, chi đầu tư chỉ 17,6%); chi cho giáo dục đại học rất thấp, năm 2024 chỉ khoảng 0,61% tổng chi ngân sách nhà nước.

Đặc biệt, cơ cấu đầu tư chưa hợp lý, nhất là ở giáo dục đại học, nơi trực tiếp tạo ra nguồn nhân lực chất lượng cao. Chia sẻ với truyền thông, TS Nguyễn Thị Phượng, Trưởng Khoa Chính trị và Luật - Trường Đại học Công nghệ Kỹ thuật TP HCM, thực tiễn cho thấy hệ thống giáo dục, đặc biệt giáo dục đại học hiện nay vẫn tồn tại những vấn đề. Trong đó, thể chế và mô hình quản trị chưa theo kịp yêu cầu tự chủ gắn với trách nhiệm giải trình; cơ chế tài chính, đầu tư và huy động nguồn lực xã hội còn hạn chế; chính sách phát triển đội ngũ giảng viên, nhà khoa học và cán bộ quản lý chưa tạo được đột phá về đãi ngộ và thu hút nhân tài. Bên cạnh đó, liên kết giữa đại học - doanh nghiệp - địa phương, hoạt động chuyển giao công nghệ và khởi nghiệp đổi mới sáng tạo chưa hình thành được hệ sinh thái đồng bộ; chuyển đổi số và quốc tế hóa chưa phát huy đầy đủ vai trò dẫn dắt trong giảng dạy, nghiên cứu và quản trị đại học.

Trong vài năm trở lại đây, mức đầu tư bình quân cho mỗi sinh viên còn thấp. Điều này dẫn đến hạn chế về cơ sở vật chất, phòng thí nghiệm, cũng như chất lượng giảng dạy và nghiên cứu.

Mặt khác, sự chênh lệch giữa các vùng miền vẫn còn rõ rệt. Dù chiến lược phát triển giáo dục hướng tới mục tiêu công bằng và bình đẳng trong tiếp cận, nhưng thực tế tại nhiều khu vực nông thôn, miền núi, điều kiện học tập vẫn còn khó khăn. Điều này tạo ra khoảng cách về cơ hội phát triển giữa các nhóm dân cư, ảnh hưởng đến chất lượng nguồn nhân lực chung của quốc gia.

Ngoài ra, hiệu quả sử dụng ngân sách cũng là vấn đề cần được nhìn nhận một cách chân thực. Mặc dù chi tiêu cho giáo dục ở mức cao, nhưng việc phân bổ nguồn lực chưa thực sự tối ưu, còn dàn trải, thiếu trọng tâm làm giảm hiệu quả đầu tư và chưa tạo được những đột phá rõ nét.

Gắn giáo dục với khoa học - công nghệ để tạo bước ngoặt phát triển

Trong thời đại hiện nay, giáo dục không thể tách rời khỏi khoa học và công nghệ. Sự phát triển nhanh chóng của công nghệ số, trí tuệ nhân tạo, dữ liệu lớn… đang làm thay đổi sâu sắc mọi lĩnh vực của đời sống, trong đó có giáo dục. Do đó, việc gắn kết chặt chẽ giữa giáo dục, đào tạo với khoa học và công nghệ là yếu tố then chốt để tạo ra nguồn nhân lực chất lượng cao.

Một tín hiệu tích cực là năng lực nghiên cứu khoa học của Việt Nam đang dần được cải thiện. Bảng xếp hạng trên Times Higher Education xây dựng dựa vào dữ liệu từ 1.700 trường đại học tại hơn 100 quốc gia và vùng lãnh thổ, có đến 9 trường đại học của Việt Nam nằm trong 8/11 nhóm, bao gồm: kinh doanh và kinh tế, khoa học máy tính, nghiên cứu giáo dục, kỹ thuật, khoa học sự sống, y tế và sức khỏe, khoa học vật lý, khoa học xã hội. Một số cơ sở giáo dục đại học đã có ngành đào tạo lọt vào top 500 thế giới, cho thấy tiềm năng phát triển nếu được đầu tư đúng hướng.

Nghị quyết số 71-NQ/TW của Bộ Chính trị đã khẳng định giáo dục - đào tạo là quốc sách hàng đầu, đồng thời đề ra những nhiệm vụ, giải pháp đột phá nhằm khai thông “điểm nghẽn”, hiện đại hóa và chấn hưng nền giáo dục nước nhà.

Chiến lược phát triển giáo dục đến năm 2030 cũng đặt ra nhiều mục tiêu cụ thể như: tỷ lệ sinh viên đại học đạt ít nhất 33% trong nhóm tuổi 18 - 22, tăng tỷ trọng các ngành STEM lên 35%. Chương trình đặt ra 4 nhóm mục tiêu đến năm 2030. Trong đó, từng bước chuẩn hóa hệ thống giáo dục mầm non, phổ thông. Tập trung nguồn lực đầu tư hướng đến xây dựng kiên cố hóa 100% trường, lớp học; bảo đảm đủ cơ sở vật chất, trang thiết bị đạt chuẩn, đặc biệt chú trọng đầu tư các phòng học bộ môn, thực hành, trải nghiệm STEM/STEAM. Đây là những định hướng quan trọng nhằm nâng cao chất lượng nguồn nhân lực, đáp ứng yêu cầu của nền kinh tế số.

Tuy nhiên, để đạt được những mục tiêu này, cần một sự chuyển đổi mạnh mẽ trong cách tiếp cận đầu tư. Trước hết, cần ưu tiên đầu tư trọng điểm cho các lĩnh vực then chốt như khoa học, công nghệ, kỹ thuật và toán học (STEM). Việc tăng tỷ trọng đào tạo trong các ngành này không chỉ giúp nâng cao năng suất lao động mà còn thúc đẩy đổi mới sáng tạo, yếu tố quyết định năng lực cạnh tranh quốc gia.

Sau đó, cần phải xây dựng hệ sinh thái liên kết giữa nhà trường - doanh nghiệp - viện nghiên cứu. Một trong những yêu cầu quan trọng là đổi mới nội dung đào tạo theo hướng cập nhật kiến thức mới, tăng cường kỹ năng thực hành và tư duy sáng tạo. Sinh viên không chỉ học lý thuyết mà cần được tham gia vào các dự án nghiên cứu, thực tập tại doanh nghiệp, tiếp cận với công nghệ hiện đại. Hiện nay, mối liên kết này còn lỏng lẻo, dẫn đến tình trạng đào tạo chưa sát với nhu cầu thực tiễn. Khi doanh nghiệp tham gia sâu hơn vào quá trình đào tạo, sinh viên sẽ có cơ hội tiếp cận thực tế, nâng cao kỹ năng và khả năng thích ứng.

Cuối cùng là đẩy mạnh chuyển đổi số trong giáo dục. Việc ứng dụng công nghệ số không chỉ giúp nâng cao hiệu quả giảng dạy mà còn mở rộng cơ hội tiếp cận giáo dục cho mọi đối tượng. Đây là giải pháp quan trọng để thu hẹp khoảng cách vùng miền và nâng cao chất lượng giáo dục toàn diện.

Ngoài ra, cần có chính sách thu hút và giữ chân nhân tài. Trong bối cảnh cạnh tranh toàn cầu, nguồn nhân lực chất lượng cao là yếu tố quyết định. Do đó, việc đầu tư cho con người từ đào tạo, đãi ngộ đến môi trường làm việc cần được đặt ở vị trí trung tâm.

Những con số thực tiễn cho thấy, Việt Nam đã dành sự quan tâm đáng kể cho giáo dục, nhưng vẫn còn nhiều khoảng “nghẽn” cần được lấp đầy, đặc biệt trong đào tạo nguồn nhân lực chất lượng cao gắn với khoa học - công nghệ. Đầu tư cho giáo dục không chỉ là chi tiêu ngân sách mà là đầu tư cho tương lai quốc gia. Khi giáo dục thực sự trở thành quốc sách hàng đầu Việt Nam sẽ có nền tảng vững chắc để bứt phá, hội nhập và phát triển bền vững trong kỷ nguyên tri thức toàn cầu.