Dự án đi ngang di tích quốc gia ở Quảng Ngãi: Không để công trình giao thông ảnh hưởng vùng lõi di tích

Tỉnh Quảng Ngãi xem xét điều chỉnh hướng tuyến Dự án Cầu và đường ĐT.623B (Quảng Ngãi - Thạch Nham) theo hướng vừa bảo đảm an toàn giao thông, mở rộng không gian phát triển, vừa không xâm phạm khu vực bảo vệ Di tích kiến trúc quốc gia Trường Lũy Quảng Ngãi.

Phương án nào cũng ảnh hưởng?

Dự án Cầu và đường ĐT.623B (Quảng Ngãi - Thạch Nham), đoạn qua đập Thạch Nham được UBND tỉnh Quảng Ngãi phê duyệt chủ trương đầu tư tại Quyết định số 370/QĐ-UBND ngày 2/6/2026, với tổng mức đầu tư 350 tỷ đồng, chiều dài tuyến khoảng 1,93km. Công trình do Ban Quản lý dự án đầu tư xây dựng các công trình giao thông tỉnh (BQLDA GT) làm chủ đầu tư.

Trong quá trình khảo sát, lập Báo cáo nghiên cứu khả thi, chủ đầu tư rà soát nhận thấy hướng tuyến được phê duyệt đi qua phạm vi khoanh vùng Khu vực bảo vệ I của Di tích kiến trúc quốc gia Trường Lũy Quảng Ngãi.

Trường Lũy Quảng Ngãi được Bộ VH,TT&DL xếp hạng Di tích kiến trúc quốc gia tại Quyết định số 800/QĐ-BVHTTDL ngày 9/3/2011. Theo Luật Di sản văn hóa số 45/2024/QH15, Khu vực bảo vệ I là vùng có yếu tố gốc cấu thành di tích và phải được bảo vệ nguyên trạng về mặt bằng, không gian. Đối với việc xây dựng công trình trong Khu vực bảo vệ II của di tích quốc gia, pháp luật về di sản văn hóa cũng đặt ra yêu cầu phải có ý kiến chấp thuận của cơ quan có thẩm quyền.

Qua lấy ý kiến các sở, ngành và địa phương liên quan, đại diện Sở VH,TT&DL cho biết, hướng tuyến ban đầu cắt qua Khu vực bảo vệ I là không khả thi, không bảo đảm yêu cầu bảo vệ di sản. Vướng mắc này đặt ra yêu cầu phải nghiên cứu, điều chỉnh hướng tuyến để dự án có thể triển khai, đồng thời không tác động đến vùng lõi của di tích.

Trên cơ sở đó, BQLDA GT tỉnh nghiên cứu, đề xuất hai phương án điều chỉnh. Phương án thứ 1 dịch chuyển hướng tuyến về phía thượng lưu khoảng 375m so với phương án ban đầu, nằm sát cầu tràn Thạch Nham hiện hữu. Tuyến nằm trong Khu vực bảo vệ II, vùng đệm của Di tích Trường Lũy. Phương án này có lợi thế khi nằm gần cầu tràn hiện hữu, thuận lợi kết nối với mạng lưới giao thông hiện có, đáp ứng nhu cầu đi lại của người dân. Khi hoàn thành, công trình có thể thay thế trực tiếp cầu tràn cũ, góp phần bảo đảm an toàn giao thông trong mùa mưa lũ.

Tuy nhiên, do nằm trong Khu vực bảo vệ II của Di tích Trường Lũy, phương án này phải thực hiện thủ tục xin ý kiến thỏa thuận của Bộ VH,TT&DL. Dự kiến phương án ảnh hưởng đến việc tái định cư khoảng 5 hộ dân.

Phương án thứ 2 dịch chuyển tuyến về phía hạ lưu khoảng 890m so với phương án ban đầu. Điểm đầu thuộc xã Trà Giang; điểm cuối trên Quốc lộ 24B, thuộc xã Trường Giang. Tổng chiều dài tuyến khoảng 1.510m. Điểm đáng chú ý của phương án này là toàn bộ tuyến nằm ngoài phạm vi khoanh vùng Khu vực bảo vệ II của Di tích Trường Lũy, qua đó tạo khoảng cách với di tích và thuận lợi trong việc bảo đảm các yêu cầu về bảo vệ di sản. Tuy nhiên, phương án cũng có những hạn chế cần được tính toán. Vị trí cầu mới cách cầu tràn Thạch Nham hiện hữu gần 2km nên không thể thay thế trực tiếp cầu tràn cũ. Trong mùa mưa lũ, nếu người dân vẫn duy trì việc đi qua cầu tràn cũ khi nước tràn, nguy cơ mất an toàn giao thông vẫn còn.

Ngoài ra, tuyến đi qua bên dưới đường dây điện 22kV và dự kiến ảnh hưởng tái định cư khoảng 6 hộ dân.

Trong khi đó, phương án ban đầu được phê duyệt tại Quyết định số 370/QĐ-UBND có ưu điểm là tuyến ngắn, tổng chiều dài 1.917,55m, khối lượng xây dựng và chi phí giải phóng mặt bằng tương đối thấp. Vị trí cầu cách cầu tràn Thạch Nham khoảng 530m về phía hạ lưu, lòng sông hẹp, thuận lợi cho việc lựa chọn giải pháp kết cấu cầu. Hạn chế lớn nhất là hướng tuyến đi qua Khu vực bảo vệ I của Trường Lũy. Vì vậy, phương án này không có cơ sở để tiếp tục triển khai nếu không bảo đảm các yêu cầu của pháp luật về bảo vệ di sản văn hóa.

Cần nhìn từ giá trị di sản với đời sống dân sinh

Liên quan đến Dự án, mới đây, Phó Chủ tịch UBND tỉnh Quảng Ngãi Nguyễn Công Hoàng đã chủ trì cuộc họp nghe và cho ý kiến về việc triển khai Dự án Cầu và đường ĐT.623B (Quảng Ngãi - Thạch Nham), đoạn qua đập Thạch Nham.

Phó Chủ tịch UBND tỉnh đề nghị BQLDA GT tỉnh phối hợp với các sở, ngành tiếp tục phân tích cụ thể ưu, nhược điểm của từng phương án; đồng thời đánh giá sơ bộ tổng mức đầu tư, bảo đảm không vượt mức 350 tỷ đồng đã được phê duyệt.

Cùng với đó, chủ đầu tư tổng hợp ý kiến của các sở, ngành, địa phương, hoàn thiện phương án đề xuất, báo cáo UBND tỉnh để xem xét, báo cáo Ban Thường vụ Tỉnh ủy theo thẩm quyền. Đối với vấn đề di tích, Phó Chủ tịch UBND tỉnh Nguyễn Công Hoàng đề nghị Sở VH,TT&DL rà soát các văn bản chỉ đạo trước đây, nghiên cứu việc xác định khu vực cần bảo vệ, tôn tạo, đồng thời tham mưu giải pháp hài hòa giữa yêu cầu bảo tồn di tích và mục tiêu phát triển.

Theo tìm hiểu của PLVN, Trường Lũy là một công trình khảo cổ - quân sự độc đáo, có quy mô lớn, trải dài qua nhiều địa bàn của Quảng Ngãi. Di tích từng giữ vai trò phòng vệ, đồng thời là ranh giới giao thoa, trạm kiểm soát giao thương kinh tế, văn hóa giữa người Việt và người Hrê trong lịch sử.

Theo hồ sơ khoanh vùng bảo vệ, di tích được xác định gồm Khu vực bảo vệ I và Khu vực bảo vệ II. Trong đó, Khu vực I là vùng nghiêm ngặt nhằm bảo vệ các yếu tố gốc cấu thành di tích; Khu vực II là vùng đệm nhằm bảo vệ cảnh quan, môi trường và sinh thái xung quanh.

Với tổng chiều dài khoảng 127,4km, trong đó khoảng 113km thuộc địa bàn Quảng Ngãi, Trường Lũy không chỉ là một dấu tích vật chất của lịch sử mà còn gắn với không gian sinh sống lâu đời của cộng đồng dân cư miền núi.

Tiến sĩ Nguyễn Đăng Vũ, nguyên Giám đốc Sở VH,TT&DL tỉnh Quảng Ngãi chia sẻ, Trường Lũy là di tích lịch sử - văn hóa có giá trị, đã được các cơ quan chức năng và chính quyền địa phương quan tâm bảo vệ, khoanh vùng trong các hồ sơ trước đây. Tuy nhiên, sau thời gian dài, hiện trạng di tích đã có nhiều thay đổi do tác động của thiên nhiên, mưa lũ, thiên tai, cũng như quá trình sinh sống, sản xuất và phát triển kinh tế - xã hội của người dân trong khu vực.

Từ thực tế đó, ông Vũ cho rằng, việc khảo sát, đánh giá lại hiện trạng di tích rất cần thiết, nhằm xác định chính xác những giá trị còn lại, mức độ bảo tồn cũng như những biến động của di tích qua thời gian. Đây cũng là cơ sở để xem xét việc điều chỉnh phạm vi khoanh vùng bảo vệ cho phù hợp với điều kiện thực tế.

Cũng lời ông Vũ, việc xác định ranh giới bảo vệ di tích cần dựa trên khảo sát cụ thể từng khu vực, từng vị trí, thay vì áp dụng cứng nhắc một phạm vi trên toàn tuyến. Đặc biệt, tại những nơi người dân đã sinh sống ổn định, nhà ở và các công trình dân sinh nằm sát khu vực lũy, việc bảo vệ di tích cần được xem xét đồng thời với đời sống và quyền lợi chính đáng của người dân.

Việc rà soát, khoanh vùng lại, theo ông Vũ, không chỉ nhằm xác định rõ những khu vực cần ưu tiên bảo vệ mà còn phải tính đến nhu cầu sinh hoạt, sản xuất và phát triển của cộng đồng dân cư đang sinh sống trong không gian di tích.