Nâng cao giá trị và năng lực cạnh tranh của nông nghiệp Việt Nam - Bài 2: Đổi mới đào tạo, phát triển nguồn nhân lực cho nông nghiệp hiện đại

Nông nghiệp đang chuyển từ phương thức sản xuất dựa nhiều vào kinh nghiệm và tài nguyên sang mô hình ứng dụng tri thức, công nghệ và quản trị chuỗi giá trị. Sự thay đổi này đòi hỏi người lao động bên cạnh kiến thức chuyên môn còn phải hiểu công nghệ, thị trường và hoạt động kinh doanh. Vì vậy, đào tạo cần đổi mới theo hướng thực tiễn, gắn với nhu cầu doanh nghiệp và yêu cầu phát triển của ngành.

Khoảng trống năng lực trước yêu cầu phát triển nông nghiệp

Theo bà Lê Thị Dung - Viện trưởng Viện Doanh Trí, Tổng Giám đốc DGroup Training, Chủ tịch CLB CEO 1983, nhiều nông dân có kinh nghiệm sản xuất nhưng còn hạn chế về quản trị, ứng dụng công nghệ, tiếp cận thị trường và xây dựng thương hiệu. Không ít doanh nghiệp có sản phẩm tốt nhưng gặp khó trong tổ chức sản xuất, quản trị nhân sự, phân phối và phát triển thị trường quốc tế.

Bên cạnh đó, chương trình đào tạo ở một số cơ sở vẫn chưa theo kịp yêu cầu thực tế. Nội dung học còn nặng lý thuyết, chưa chú trọng đúng mức đến kỹ năng vận hành công nghệ, quản lý chất lượng và xử lý tình huống. Vì vậy, người học dù có kiến thức chuyên môn vẫn có thể lúng túng khi bước vào môi trường sản xuất, kinh doanh thời đại mới.

Từ thực tiễn hoạt động hợp tác xã, bà Nông Thị Thắm - Giám đốc Hợp tác xã Y, dược học cổ truyền Yên Thế cho biết, lao động nông thôn thường am hiểu đất đai, cây trồng nhưng còn thiếu tư duy hàng hóa, kỹ năng công nghệ và khả năng tiếp cận thị trường. Trong khi đó, một bộ phận sinh viên có chuyên môn nhưng thiếu trải nghiệm thực tế và kỹ năng quản trị.

Theo bà Thắm, người làm nông nghiệp cần hiểu toàn bộ quá trình hình thành và tiêu thụ sản phẩm, từ lựa chọn giống, canh tác, kiểm soát chất lượng đến chế biến, xây dựng thương hiệu và tìm kiếm thị trường. Nếu chỉ nắm một khâu sản xuất, người lao động sẽ khó nhận diện mối liên hệ giữa công việc của mình với hiệu quả kinh tế của cả chuỗi. Do đó, đào tạo cần trang bị cho người học cả kiến thức kỹ thuật, khả năng ứng dụng công nghệ, sử dụng công cụ số, quản lý dữ liệu và truy xuất nguồn gốc. Với cán bộ quản lý doanh nghiệp, hợp tác xã, kiến thức về tổ chức sản xuất, tài chính, marketing và phân phối cũng ngày càng cần thiết. Năng lực đáp ứng yêu cầu về nông nghiệp xanh, kinh tế tuần hoàn và thích ứng biến đổi khí hậu cần được chú trọng.

Bên cạnh chất lượng đào tạo, khả năng thu hút và giữ chân lao động trẻ cũng là thách thức đối với ngành Nông nghiệp. Viện trưởng Viện Doanh Trí Lê Thị Dung cho rằng, thu nhập và điều kiện làm việc tại nhiều khu vực sản xuất còn hạn chế, khiến người trẻ chưa mặn mà với ngành. Khi cơ hội nghề nghiệp chưa rõ ràng, việc tuyển dụng nhân lực có trình độ để vận hành công nghệ và tổ chức sản xuất hiện đại càng khó khăn.

Đưa doanh nghiệp, hợp tác xã vào trung tâm đào tạo

Theo bà Dung, không nên áp dụng một chương trình chung cho tất cả đối tượng, bởi nhu cầu của nông dân trực tiếp sản xuất khác với cán bộ kỹ thuật hay người quản lý doanh nghiệp, hợp tác xã. Với người trực tiếp sản xuất, nội dung đào tạo cần tập trung vào quy trình canh tác an toàn, sử dụng thiết bị thông minh, ghi chép dữ liệu và truy xuất nguồn gốc. Với cán bộ quản lý, cần chú trọng kiến thức về tài chính, nhân sự, marketing, thương mại điện tử, logistics và xây dựng thương hiệu. Bà Dung đề xuất ưu tiên ba nhóm năng lực: công nghệ và chuyển đổi số; quản trị, kinh doanh nông nghiệp; đáp ứng yêu cầu thị trường, tiêu chuẩn chất lượng và phát triển bền vững.

Bà Dung nhấn mạnh, việc xây dựng chương trình cần có sự phối hợp giữa Nhà nước, nhà trường, nhà khoa học và doanh nghiệp. Trong đó, nhà trường cập nhật nội dung giảng dạy theo yêu cầu công việc; doanh nghiệp cung cấp thông tin về kỹ năng cần thiết và môi trường thực hành; nhà khoa học hỗ trợ chuyển giao tiến bộ kỹ thuật; cơ quan quản lý tạo điều kiện về chính sách và kết nối nguồn lực.

Còn theo bà Thắm, đào tạo cần tăng tính thực tiễn, gắn với hoạt động sản xuất, kinh doanh. Người học cần được tham gia thực nghiệm, giải quyết “bài toán” sản xuất và tiếp xúc với những tình huống phát sinh trong quá trình vận hành. Bà đề xuất phân bổ 30% thời lượng cho kiến thức nền tảng, 50% cho thực hành tại doanh nghiệp, hợp tác xã hoặc mô hình sản xuất và 20% cho dự án, tình huống thực tế. Cùng với đó, doanh nhân, giám đốc hợp tác xã, người trực tiếp sản xuất và chuyên gia cần tham gia giảng dạy. Kinh nghiệm tổ chức vùng nguyên liệu, quản lý sản xuất, chế biến và tiêu thụ sản phẩm sẽ giúp người học tiếp cận những vấn đề thực tế, hiểu rõ hơn yêu cầu của từng vị trí công việc.

Để hoạt động thực hành đạt hiệu quả, theo bà Thắm, nhà trường cần hợp tác thường xuyên với doanh nghiệp, hợp tác xã từ khâu xây dựng chương trình, xác định kỹ năng đến tổ chức thực hành, đánh giá kết quả và tuyển dụng. Sinh viên cần được giao nhiệm vụ cụ thể trong thời gian thực tập, có tiêu chí đánh giá năng lực thay vì chỉ tham gia trải nghiệm đơn thuần.

Bà Thắm cũng đề xuất hình thành mạng lưới cơ sở thực hành, trong đó các hợp tác xã có vùng nguyên liệu, mô hình sản xuất tuần hoàn, cơ sở sơ chế và chế biến trở thành địa điểm để sinh viên tiếp cận thực tế. Doanh nghiệp, hợp tác xã có thể hỗ trợ học bổng, tiếp nhận sinh viên thực tập và tạo cơ hội tuyển dụng. Đồng thời, cần có cơ chế ghi nhận, khuyến khích sự tham gia của các đơn vị, nhất là hợp tác xã quy mô nhỏ và vừa ở khu vực miền núi. Đây là hướng đi cần thiết để hoạt động đào tạo gắn với thực tiễn sản xuất, đáp ứng tốt hơn nhu cầu nhân lực của ngành Nông nghiệp.