“Kim chỉ nam” thu hút vốn FDI trong giai đoạn phát triển mới - Bài 1: Chất lượng dòng vốn FDI trở thành thước đo hiệu quả đầu tư

Sau nhiều năm duy trì sức hấp dẫn đối với các nhà đầu tư nước ngoài, Việt Nam đang đứng trước yêu cầu thay đổi cách tiếp cận trong thu hút FDI. Thay vì chỉ chú trọng quy mô vốn và số lượng dự án, định hướng mới đặt trọng tâm vào chất lượng đầu tư, giá trị gia tăng và những đóng góp thực chất của khu vực FDI đối với nền kinh tế.

Yêu cầu cấp thiết trong bối cảnh mới

Tính đến tháng 9/2026, Việt Nam có 48.106 dự án FDI còn hiệu lực, với tổng vốn đăng ký hơn 571 tỷ USD. Riêng năm 2026, đến ngày 31/10, tổng vốn FDI đăng ký vào Việt Nam đạt 54,85 tỷ USD, tăng 74% so với cùng kỳ và là mức cao nhất trong cùng kỳ kể từ năm 2009. Công nghiệp chế biến, chế tạo tiếp tục giữ vai trò chủ đạo trong cơ cấu thu hút vốn. Vốn đăng ký cấp mới và điều chỉnh tăng của lĩnh vực này đạt 24,19 tỷ USD, chiếm 51,6% tổng vốn đăng ký cấp mới và tăng thêm. Bên cạnh đó, vốn FDI thực hiện trong 10 tháng ước đạt 24,08 tỷ USD, tăng 13,1% so với cùng kỳ và là mức cao nhất trong cùng kỳ 10 tháng của 5 năm qua.

Những con số này phản ánh sức hấp dẫn của Việt Nam đối với dòng vốn quốc tế, đồng thời cho thấy khu vực FDI tiếp tục đóng vai trò quan trọng trong hoạt động sản xuất và xuất khẩu. Tuy nhiên, bà Vương Thị Minh Hiếu - Phó Cục trưởng Cục Đầu tư nước ngoài (Bộ Tài chính) cho rằng, mặc dù kết quả thu hút FDI đạt nhiều chuyển biến tích cực nhưng doanh nghiệp (DN) trong nước vẫn còn hạn chế khi tham gia các công đoạn có giá trị gia tăng cao; năng lực công nghệ, chất lượng nguồn nhân lực và trình độ phát triển công nghiệp hỗ trợ cũng cần tiếp tục được cải thiện.

Đây không phải là vấn đề mới, nhưng ngày càng trở nên cấp thiết khi chuỗi cung ứng toàn cầu đang tái cấu trúc theo hướng đa dạng hóa địa điểm sản xuất, ứng dụng công nghệ và nâng cao khả năng chống chịu. Các tiêu chuẩn về môi trường, phát triển bền vững và trách nhiệm trong chuỗi cung ứng cũng ngày càng có ảnh hưởng đến quyết định đầu tư của các tập đoàn quốc tế.

Theo TS Nguyễn Bích Lâm, nguyên Tổng cục trưởng Tổng cục Thống kê, khu vực FDI đã trở thành một bộ phận quan trọng của nền kinh tế, đóng góp lớn cho tăng trưởng, xuất khẩu, việc làm và hội nhập quốc tế. Tuy nhiên, những hạn chế như tỷ lệ nội địa hóa thấp, giá trị gia tăng tạo ra trong nước còn hạn chế, liên kết giữa DN FDI với DN Việt Nam chưa chặt chẽ và hoạt động chuyển giao công nghệ chưa đạt kỳ vọng cho thấy mô hình thu hút đầu tư trước đây cần được điều chỉnh.

Trong bối cảnh đó, sự ra đời của Nghị quyết 10 của Bộ Chính trị về phát triển kinh tế FDI (Nghị quyết 10) được xem như “kim chỉ nam” thu hút vốn FDI trong giai đoạn phát triển mới. Nghị quyết đã đưa ra 6 chuyển đổi lớn về dòng vốn FDI, bao gồm: Từ thu hút FDI sang phát triển kinh tế có vốn FDI; Từ coi trọng quy mô vốn sang coi trọng chất lượng, hiệu quả và giá trị gia tăng; Từ ưu đãi theo đầu vào sang ưu đãi theo kết quả; Từ phát triển FDI đơn lẻ sang phát triển đồng bộ hệ sinh thái các dòng vốn quốc tế; Từ quản lý đầu tư sang kiến tạo môi trường đầu tư và phát triển; Từ cạnh tranh thu hút đầu tư giữa các địa phương sang điều phối phát triển ở tầm quốc gia.

Từ ưu đãi đầu tư sang kiến tạo giá trị dài hạn

Theo ông Lâm, điểm nổi bật của Nghị quyết 10 là chuyển trọng tâm từ thu hút vốn đầu tư đơn thuần sang xây dựng hệ sinh thái FDI chất lượng cao. Thay vì chạy đua về số lượng dự án hay quy mô vốn đăng ký, Việt Nam đặt ra yêu cầu lựa chọn những dự án có hàm lượng công nghệ cao, giá trị gia tăng lớn, có khả năng dẫn dắt đổi mới sáng tạo, phát triển nguồn nhân lực và thúc đẩy liên kết với DN trong nước.

“Nếu như trước đây, thành công của FDI thường được đo bằng bao nhiêu tỷ USD vốn đăng ký hay bao nhiêu dự án mới được cấp phép, thì với Nghị quyết 10, thước đo ấy đã thay đổi. Điều Việt Nam hướng tới không còn là “có thêm bao nhiêu nhà đầu tư”, mà là “những nhà đầu tư đó mang lại điều gì cho nền kinh tế” - ông Nguyễn Bích Lâm nhận định.

Quan điểm này cũng phù hợp với xu hướng dịch chuyển trong lựa chọn địa điểm đầu tư của các tập đoàn quốc tế. Tại Diễn đàn hợp tác kinh tế thương mại Việt Nam - EU, ông Noel Clehane - Phó Chủ tịch Hội đồng Kinh doanh EU - ASEAN đặt vấn đề, trong bối cảnh các chuỗi giá trị toàn cầu đang được định hình lại, làm thế nào để Việt Nam có thể đón nhận tỷ trọng lớn hơn nữa trong dòng vốn đầu tư, hoạt động sản xuất, công nghệ và các quan hệ hợp tác mà doanh nghiệp châu Âu đang mang đến ASEAN?

Ông Noel Clehane cho rằng, Việt Nam đã xây dựng được nền tảng sản xuất và xuất khẩu đáng kể, có nhiều lợi thế để tiếp nhận tỷ trọng lớn hơn trong dòng vốn, hoạt động sản xuất và hợp tác công nghệ mà các DN châu Âu mang đến ASEAN. Tuy nhiên, cơ hội trong giai đoạn tới không chỉ nằm ở việc thu hút thêm đầu tư, mà quan trọng hơn là thu hút những dòng vốn chất lượng cao và tạo ra nhiều giá trị hơn từ các khoản đầu tư đó. “Định hướng của chúng tôi phù hợp với Nghị quyết 10 về phát triển khu vực kinh tế có vốn FDI, cũng như mục tiêu của Việt Nam trong việc thu hút các dòng vốn đầu tư chất lượng cao và dài hạn” - ông Noel Clehane nói.

Một trong những thay đổi đáng chú ý của Nghị quyết 10 là cách tiếp cận đối với chính sách ưu đãi đầu tư. Trong nhiều năm, các ưu đãi về thuế, đất đai và hỗ trợ thường được áp dụng ngay khi dự án được cấp phép. Cách làm này góp phần tạo sức hấp dẫn cho môi trường đầu tư, nhưng cũng bộc lộ hạn chế khi có những dự án chưa thực hiện đầy đủ cam kết về chuyển giao công nghệ, đào tạo nhân lực hoặc phát triển công nghiệp hỗ trợ.

Theo TS Nguyễn Bích Lâm, Nghị quyết 10 định hướng chuyển sang cơ chế hỗ trợ dựa trên kết quả thực hiện cam kết và hiệu quả hoạt động của dự án. Các tiêu chí được quan tâm gồm tỷ lệ nội địa hóa, mức độ chuyển giao công nghệ, hoạt động nghiên cứu và phát triển, đào tạo nguồn nhân lực chất lượng cao, liên kết với DN trong nước và đóng góp cho đổi mới sáng tạo.

Điều này đặt ra yêu cầu thay đổi cả cách thiết kế chính sách lẫn phương thức đánh giá hiệu quả đầu tư. Dự án không chỉ được xem xét ở số vốn cam kết hay quy mô sản xuất mà còn cần được đánh giá qua những đóng góp cụ thể đối với năng lực của nền kinh tế tiếp nhận đầu tư. Cách tiếp cận này giúp tăng tính gắn kết giữa lợi ích của nhà đầu tư với mục tiêu phát triển dài hạn của Việt Nam.

Yêu cầu nâng cấp chất lượng dòng vốn FDI

Nghị quyết 10 đặt mục tiêu đến năm 2030 thu hút 200 - 300 tỷ USD vốn FDI đăng ký, trong đó vốn thực hiện đạt 150 - 200 tỷ USD. Đáng chú ý, 75% vốn đăng ký mới được định hướng đến từ các nền kinh tế phát triển. Đây là mục tiêu thể hiện rõ yêu cầu nâng cấp chất lượng dòng vốn, hướng tới những nhà đầu tư có năng lực công nghệ, quản trị và khả năng đóng góp lớn hơn cho quá trình phát triển trong nước.

Một định hướng mang tính chiến lược khác là thu hút ít nhất 3 tập đoàn công nghệ hàng đầu thế giới đặt trụ sở, văn phòng điều hành hoặc trung tâm nghiên cứu và phát triển tại Việt Nam. Theo phân tích của TS Nguyễn Bích Lâm, đây không chỉ là mục tiêu về quy mô hiện diện của các tập đoàn quốc tế. Bởi khi các trung tâm nghiên cứu, phát triển hoặc điều hành khu vực được đặt tại Việt Nam, những hoạt động đi kèm có thể bao gồm nghiên cứu sản phẩm, thiết kế, quản trị chuỗi cung ứng, đào tạo đội ngũ chuyên gia và kỹ sư. Đây là những công đoạn tạo ra giá trị gia tăng cao hơn so với hoạt động sản xuất, lắp ráp đơn thuần.

Xa hơn, đến năm 2045, khu vực kinh tế có vốn đầu tư nước ngoài được định hướng chiếm 25% tổng vốn đầu tư toàn xã hội, đóng góp 30% GDP và gắn kết chặt chẽ với kinh tế nhà nước, kinh tế tư nhân. Việt Nam cũng hướng tới trở thành trung tâm sản xuất, dịch vụ, đổi mới sáng tạo và điều hành khu vực của nhiều tập đoàn đa quốc gia.

Để thực hiện mục tiêu này, Nghị quyết 10 đặt ra các nhóm giải pháp liên quan đến hoàn thiện thể chế, đổi mới tư duy, nâng cao hiệu lực quản lý nhà nước, phát triển đầu tư gián tiếp nước ngoài và thị trường tài chính, phát triển nguồn nhân lực, kết cấu hạ tầng và định hướng thu hút đầu tư thế hệ mới. Đồng thời, việc bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ, tài sản, vốn và các quyền, lợi ích hợp pháp của nhà đầu tư nước ngoài cũng được xác định là yêu cầu quan trọng trong xây dựng môi trường đầu tư ổn định.

Như vậy, trọng tâm của Nghị quyết 10 không chỉ là nâng cao quy mô vốn FDI mà còn là xác lập một cách tiếp cận mới đối với nguồn lực này. Thành công của chiến lược thu hút FDI trong giai đoạn mới không chỉ được phản ánh qua số vốn đăng ký hay số dự án được cấp phép, mà còn qua những năng lực mà nền kinh tế có được sau mỗi khoản đầu tư như công nghệ được tiếp nhận, nhân lực được nâng cao trình độ, DN nội địa có thêm cơ hội phát triển và vị trí của Việt Nam trong chuỗi giá trị toàn cầu ngày càng được cải thiện.

(Còn tiếp)