Rà soát, hoàn thiện Chương trình, sách giáo khoa: Hướng tới một chương trình thống nhất, liên thông

(PLVN) - Bộ Giáo dục và Đào tạo (GD&ĐT) đang rà soát, hoàn thiện Chương trình, sách giáo khoa (SGK) theo hướng kế thừa, cập nhật và điều chỉnh những nội dung còn bất cập. Theo đó, việc điều chỉnh, cập nhật Chương trình và SGK để sử dụng từ năm học 2028 - 2029 không phải xây dựng lại từ đầu, mà theo hướng kế thừa, rà soát, bổ sung và điều chỉnh những nội dung đang thực hiện.

Cần bảo đảm tính liên thông giữa các cấp học

Theo Thông báo số 494/TB-VPCP ngày 22/9/2026 của Văn phòng Chính phủ, Chương trình giáo dục phổ thông cần tiếp tục được rà soát theo hướng giảm tải, lấy giáo dục phổ thông làm nền tảng; đồng thời chú trọng giáo dục đạo đức, nhân cách, lòng yêu nước, ý thức trách nhiệm và khát vọng cống hiến.

Các nội dung về lịch sử, văn hóa, truyền thống dân tộc, nhân vật lịch sử và tiền bối cách mạng cũng được yêu cầu rà soát, bổ sung phù hợp. Bộ GD&ĐT cho biết quá trình này được thực hiện theo hướng thiết thực, hiệu quả, không gây xáo trộn lớn đối với nhà trường, giáo viên và học sinh.

Năm học 2026 - 2027, cả nước sử dụng thống nhất bộ SGK “Kết nối tri thức với cuộc sống”. Theo đó, nhiều giáo viên cho rằng việc hoàn thiện SGK cần được nhìn ở quy mô toàn hệ thống, bảo đảm sự thống nhất và liên thông giữa các cấp học, thay vì chỉ xem xét riêng từng bài, từng chương hay từng cuốn sách.

Tính liên thông trước hết cần thể hiện ở nội dung, thuật ngữ và cách trình bày. Một kiến thức học sinh đã được tiếp cận ở THCS nhưng khi lên THPT lại được diễn giải theo cách khác hoặc sử dụng thuật ngữ khác mà không có sự giải thích phù hợp có thể gây khó khăn cho quá trình tiếp nhận. Vì vậy, các nội dung cần được thiết kế theo một mạch kế thừa, trong đó kiến thức ở cấp dưới trở thành nền tảng để học sinh tiếp tục mở rộng và đào sâu ở cấp trên.

Điều này cũng đặt ra yêu cầu nhìn chương trình từ lớp 1 đến lớp 12 như một chỉnh thể. Cần xác định rõ kiến thức nền tảng, những nội dung cần phát triển ở mức độ cao hơn và những phần có thể tinh giản để hạn chế trùng lặp. Những điểm chưa thống nhất về khái niệm, mốc thời gian, cách gọi tên, bản đồ hay nguồn tư liệu cũng cần được xử lý ngay từ khâu biên soạn, thay vì để giáo viên phải tự điều chỉnh, giải thích trong quá trình giảng dạy.

Trong quá trình đó, giáo viên cần được coi là nguồn thông tin quan trọng. Đây là những người trực tiếp quan sát học sinh tiếp nhận kiến thức, biết nội dung nào các em còn nhầm lẫn, gặp khó khăn hoặc chưa hứng thú. Sau khoảng 5 năm thực hiện Chương trình giáo dục phổ thông 2018, việc lắng nghe ý kiến từ giáo viên, học sinh, chuyên gia và những người trực tiếp tham gia dạy học sẽ giúp việc hoàn thiện SGK sát hơn với thực tiễn.

Bồi đắp “căn cước lịch sử” cho học sinh

Từ thực tế trực tiếp giảng dạy, thầy Trần Trung Hiếu, giáo viên Trường THPT Chuyên Phan Bội Châu (Nghệ An) cho rằng, SGK Lịch sử đã có nhiều đổi mới tích cực, nhất là cách tiếp cận theo hướng phát triển năng lực, tạo điều kiện để học sinh chủ động tìm hiểu và khai thác kiến thức. Tuy nhiên, thực tiễn giảng dạy cho thấy vẫn còn những nội dung cần được bổ sung, điều chỉnh và làm rõ hơn, nhất là lịch sử dân tộc, các cuộc đấu tranh bảo vệ Tổ quốc, chủ quyền biển đảo và hệ thống nhân vật lịch sử.

Điều quan trọng, theo thầy Hiếu, không phải là đưa thêm thật nhiều kiến thức vào SGK mà là lựa chọn những nội dung thực sự cần thiết và trình bày đủ chiều sâu. “Điều chúng tôi quan tâm nhất không phải là SGK phải đưa thật nhiều sự kiện, nhân vật mà là những gì đã đưa vào thì phải đủ độ sâu để học sinh hiểu được bản chất, ý nghĩa và mối liên hệ của sự kiện”, thầy Hiếu nói.

Theo thầy Hiếu, học Lịch sử không chỉ để biết chuyện gì đã xảy ra, mà quan trọng hơn là hiểu vì sao sự kiện diễn ra, diễn biến như thế nào, tác động và ý nghĩa ra sao. Khi nhìn thấy được mối quan hệ giữa các sự kiện, học sinh mới có thể hình thành nhận thức về quá trình dựng nước, giữ nước, về những giá trị được các thế hệ trao truyền và trách nhiệm của mình đối với đất nước.

Theo thầy Hiếu, một trong những nội dung cần được làm rõ hơn là mạch xuyên suốt của lịch sử dân tộc. Học sinh có thể nhớ nhiều mốc thời gian, trận đánh, nhân vật nhưng chưa chắc nhìn thấy sự liên kết giữa các sự kiện trong tiến trình lịch sử. Một số nội dung về lịch sử dân tộc còn được trình bày cô đọng, trong khi những vấn đề có ý nghĩa hình thành bản lĩnh và “căn cước lịch sử” của học sinh chưa được dành dung lượng thỏa đáng.

Các cuộc đấu tranh bảo vệ Tổ quốc cần được thể hiện trong một mạch liên tục, từ chiến thắng Bạch Đằng năm 938, các cuộc kháng chiến chống Tống thời Lý, chống Mông - Nguyên thời Trần, khởi nghĩa Lam Sơn đến phong trào Tây Sơn và quá trình bảo vệ chủ quyền lãnh thổ về sau. Khi các sự kiện được đặt trong một chỉnh thể, học sinh không chỉ ghi nhớ “chiến thắng nào, năm nào” mà còn nhận ra truyền thống dựng nước đi đôi với giữ nước xuyên suốt lịch sử dân tộc.

Với các nhân vật lịch sử, thầy Hiếu cho rằng cần đặt nhân vật trong hoàn cảnh cụ thể, giúp học sinh hiểu tư tưởng, lựa chọn và đóng góp của họ trong những bước ngoặt của đất nước, thay vì chỉ ghi nhớ tên tuổi, công trạng. Hệ thống nhân vật cũng cần có sự cân đối giữa các vua, tướng lĩnh với nhà văn hóa, nhà khoa học, nhà giáo, trí thức và những con người bình thường có đóng góp trong những thời khắc đặc biệt. Cách tiếp cận này giúp lịch sử hiện lên không chỉ qua những sự kiện lớn mà còn qua con người cụ thể, với những lựa chọn và đóng góp làm nên diện mạo của từng thời kỳ.

Đối với lịch sử thế kỷ XX và đầu thế kỷ XXI, SGK cần giúp học sinh nhìn nhận đầy đủ hơn quá trình bảo vệ độc lập, chủ quyền, thống nhất và toàn vẹn lãnh thổ, thay vì chỉ tiếp cận như một chuỗi các cuộc chiến tranh. Các nội dung về biên giới, biển đảo và những cuộc đấu tranh bảo vệ chủ quyền cần được đặt trong mối liên hệ với quá trình bảo vệ độc lập và toàn vẹn lãnh thổ của đất nước.

Bên cạnh đó, cần tăng cường bản đồ lịch sử, tư liệu gốc, hình ảnh, hiện vật và những câu chuyện về con người cụ thể. “Học sinh sẽ khó có nhận thức sâu sắc nếu biển đảo chỉ xuất hiện trong vài dòng chữ”, thầy Hiếu nói. Trong đó, bản đồ không nên chỉ được sử dụng như hình ảnh minh họa mà cần trở thành một nguồn tư liệu giúp học sinh hình dung không gian lịch sử. Những nội dung liên quan đến lãnh thổ, biên giới, biển đảo, tuyến tiến quân, địa bàn chiến đấu và quá trình xác lập, thực thi, bảo vệ chủ quyền cần được thể hiện chính xác, thống nhất và có đủ ngữ cảnh.

Theo thầy Hiếu, giá trị của SGK Lịch sử vì vậy không nằm ở việc học sinh nhớ được bao nhiêu sự kiện, mà ở khả năng giúp các em đặt câu hỏi, kết nối các sự kiện, hiểu con người trong hoàn cảnh lịch sử và hình thành cách nhìn về quá khứ. Khi đó, kiến thức lịch sử không còn là những mốc thời gian rời rạc mà trở thành một dòng chảy có ý nghĩa, góp phần bồi đắp “căn cước lịch sử”, tình yêu đất nước và ý thức trách nhiệm của thế hệ trẻ.