Bài 1: Hoàn thiện thể chế pháp lý, tạo “đột phá” cho quản trị biển hiện đại

(PLVN) - Nghị quyết số 20-NQ/TW đặt ra một bước chuyển căn bản trong tư duy phát triển biển: từ khai thác biển sang quản trị biển hiện đại, từ phát triển kinh tế ven biển sang phát triển quốc gia biển mạnh, từ quản lý theo ngành sang quản trị tổng hợp, thống nhất không gian biển quốc gia. Để bước chuyển ấy đi vào thực tiễn, yêu cầu đặt ra không chỉ là bổ sung chính sách cho từng ngành kinh tế biển, mà sâu xa hơn là kiến tạo một hệ thống thể chế đủ sức phân bổ không gian, điều phối lợi ích, khơi thông nguồn lực và kiểm soát các xung đột phát triển ngày càng phức tạp trên biển.

Tại Hội nghị toàn quốc nghiên cứu, học tập, quán triệt và triển khai thực hiện Nghị quyết Hội nghị lần thứ Ba, Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa XIV ngày 29/7/2026, trong Chuyên đề về “Nghị quyết về xây dựng và phát triển Việt Nam trở thành quốc gia biển mạnh”, Trưởng Ban Chính sách, chiến lược Trung ương Nguyễn Thanh Nghị đã nhấn mạnh: Triển khai Nghị quyết Đại hội XIV của Đảng trong bối cảnh đất nước và thế giới đang thay đổi nhanh chóng, cạnh tranh chiến lược trên biển ngày càng gay gắt, đặt ra yêu cầu cần xây dựng Nghị quyết mới của Trung ương nhằm tạo bước chuyển mạnh mẽ về tư duy, thể chế và mô hình phát triển biển với tầm nhìn chiến lược, toàn diện với những chủ trương, quyết sách mạnh mẽ hơn trong thời gian tới.

Chuyển mạnh tư duy từ khai thác biển sang quản trị biển hiện đại

Nhìn lại quá trình thực hiện Chiến lược biển, Nghị quyết 20-NQ/TW đã thẳng thắn chỉ ra những “điểm nghẽn”: thể chế, chính sách còn thiếu đồng bộ; chức năng, nhiệm vụ còn chồng chéo; mô hình quản lý tổng hợp, thống nhất chưa hoàn thiện; cơ chế điều phối liên ngành, liên vùng chưa hiệu quả; quy hoạch không gian biển còn bất cập và việc quản lý, khai thác, làm chủ không gian biển chưa đáp ứng yêu cầu phát triển.

Thay vì chỉ tập trung vào một số nhóm ngành trọng điểm như trước đây, Nghị quyết 20-NQ/TW đặt vấn đề quản trị biển ở phạm vi rộng. Cụ thể, Nghị quyết yêu cầu quản trị tổng hợp, thống nhất không gian biển quốc gia, đồng bộ từ vùng biển, đáy biển, lòng đất dưới biển đến đảo, vùng ven biển và vùng trời trên biển; đồng thời điều phối các mối quan hệ giữa phát triển và bảo tồn, lợi ích quốc gia và lợi ích địa phương, kinh tế với quốc phòng, an ninh và đối ngoại.

Trong phương thức quản lý theo ngành, mỗi cơ quan chức năng thực hiện nhiệm vụ theo thẩm quyền và cơ sở pháp luật riêng, song khi nhiều hoạt động như hàng hải, khai thác thủy sản, năng lượng, bảo tồn, du lịch và quốc phòng cùng diễn ra trên một không gian biển, tổng hợp các quy định riêng lẻ chưa chắc bảo đảm hiệu quả sử dụng tổng thể vì lợi ích quốc gia. Bởi vậy, có thể nói chuyển từ khai thác biển sang quản trị biển hiện đại trước hết phải là một cuộc chuyển đổi về thể chế: từ quản lý từng nguồn tài nguyên sang tổ chức một không gian phát triển; từ phân chia thẩm quyền theo ngành sang phối hợp và chịu trách nhiệm về kết quả chung; từ cấp phép khai thác sang thiết lập rõ quyền, nghĩa vụ và giới hạn sử dụng; từ xử lý vấn đề phát sinh sang dự báo, quản trị rủi ro và kiến tạo tương lai.

Nghị quyết 20-NQ/TW xác định rất rõ: hoàn thiện thể chế phát triển quốc gia biển mạnh là đột phá chiến lược. Chủ trương này thống nhất với Nghị quyết 66-NQ/TW về đổi mới công tác xây dựng và thi hành pháp luật đáp ứng yêu cầu phát triển đất nước trong kỷ nguyên mới. Việc xây dựng và thi hành pháp luật là “đột phá của đột phá”, pháp luật không chỉ để quản lý mà phải mở đường, khơi thông nguồn lực, trở thành lợi thế cạnh tranh và động lực phát triển.

Nghị quyết số 218/NQ-CP ngày 7/8/2026 của Chính phủ triển khai Nghị quyết 20-NQ/TW đã cụ thể hóa các chủ trương này bằng nhiệm vụ rà soát, sửa đổi, bổ sung hệ thống pháp luật về biển, hải đảo và các lĩnh vực liên quan, gồm đất đai, tài nguyên, môi trường, khoa học, công nghệ và các lĩnh vực biển trong giai đoạn 2026 - 2028; yêu cầu bảo đảm tính thống nhất, đồng bộ, minh bạch, ổn định, khả thi và có sức cạnh tranh quốc tế.

Đồng thời, Quy hoạch không gian biển quốc gia thời kỳ 2021 - 2030, tầm nhìn đến năm 2050 đã tạo nền tảng quan trọng khi xác định quy hoạch khung, tổng thể, tích hợp, đa ngành, động và mở. Nghị quyết 20-NQ/TW mở rộng vấn đề khi yêu cầu quy hoạch không gian biển phải trở thành công cụ quản lý tổng hợp, có tính ràng buộc đối với hệ thống quy hoạch ngành, vùng và địa phương ven biển; đồng thời là căn cứ để phân bổ nguồn lực, giao, cho thuê không gian biển và xử lý xung đột, chồng lấn trong sử dụng biển.

Hoàn thiện pháp luật để quản trị biển thống nhất, đồng bộ, hiệu quả

Tại Diễn đàn Biển Việt Nam năm 2026 ngày 2/10/2026, Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Doãn Anh nhấn mạnh, biển không chỉ gắn với chủ quyền và không gian sinh tồn, mà còn là cửa ngõ kết nối Việt Nam với khu vực và thế giới. Trong quá trình mở rộng không gian phát triển, tạo lập động lực tăng trưởng mới và nâng cao sức mạnh tổng hợp quốc gia, biển được xác định là một không gian chiến lược.

Trong kỷ nguyên mới, Nghị quyết 20-NQ/TW cũng đặt ra một loạt vấn đề quan trọng cần được thể chế hóa. Đơn cử như hoàn thiện cơ chế giao, cho thuê, đấu giá, đăng ký, cấp giấy chứng nhận sử dụng, khai thác không gian biển; làm rõ quyền, trách nhiệm và nghĩa vụ của các chủ thể, trong đó có chuyển nhượng, thế chấp, góp vốn, cho thuê lại. Khi được thể chế hóa đầy đủ, quyền sử dụng ổn định, minh bạch có thể giúp nhà đầu tư tính toán dự án dài hạn, tiếp cận tín dụng và huy động vốn; Nhà nước có căn cứ, cơ sở vững chắc để định giá, phân bổ nguồn lực và kiểm soát nghĩa vụ của chủ thể sử dụng.

Biển đồng thời liên quan đến chủ quyền, quyền chủ quyền, quyền tài phán quốc gia, quốc phòng, an ninh, môi trường, hệ sinh thái và lợi ích công cộng. Nghị quyết 20-NQ/TW yêu cầu đổi mới toàn diện cơ chế điều phối liên ngành về biển và đại dương. Chính phủ thống nhất quản lý và giao một cơ quan chủ trì điều phối hoạt động trên biển, đồng thời phân định rõ chức năng, nhiệm vụ, thẩm quyền và trách nhiệm của các cơ quan liên quan. Thiết chế điều phối phải có đủ thông tin, thẩm quyền và cơ chế giải quyết xung đột để một quyết định phát triển điện gió, cảng biển hay nuôi biển không chỉ được đánh giá dưới góc nhìn của một ngành, mà trong tổng thể lợi ích kinh tế, sinh thái, quốc phòng, cộng đồng và phát triển dài hạn.

Biển cũng là không gian sinh tồn, ký ức, bản sắc và đời sống của các cộng đồng đã gắn bó với biển qua nhiều thế hệ. Do đó, những quyết định quy hoạch, phát triển đô thị, du lịch, cảng biển hay năng lượng nếu tách rời cộng đồng rất dễ làm suy giảm chính nguồn lực xã hội tạo nên sức sống của một quốc gia biển. Nghị quyết 20-NQ/TW coi văn hóa biển là nền tảng tinh thần, nguồn lực nội sinh và “sức mạnh mềm” của quốc gia biển. Vai trò của ngư dân, cư dân biển cũng quan trọng như những chủ thể trực tiếp tham gia xây dựng và bảo vệ Tổ quốc từ hướng biển.

Về thi hành pháp luật, Nghị quyết 20-NQ/TW yêu cầu gắn trách nhiệm của cơ quan thực thi với kết quả thực hiện. Thống nhất quan điểm, Nghị quyết 66-NQ/TW cũng nêu rõ pháp luật phải được thực hiện công bằng, nghiêm minh, nhất quán và phải thường xuyên đánh giá hiệu quả sau ban hành.

Tựu trung lại, hoàn thiện thể chế quản trị biển hiện đại không chỉ là yêu cầu đổi mới phương thức quản lý mà còn là kiến tạo nền tảng để khai thác hiệu quả tiềm năng, điều hòa các lợi ích và bảo vệ chủ quyền quốc gia. Một hệ thống pháp luật thống nhất, đồng bộ, minh bạch, hiệu quả được thực thi nghiêm minh chính là động lực để hiện thực hóa khát vọng quốc gia biển mạnh.

(Còn tiếp)