Giáo dục nhân văn phải đi cùng kỷ cương để ngăn chặn bạo lực học đường

(PLVN) - Bạo lực học đường không thể được ngăn chặn chỉ bằng những lời nhắc nhở sau mỗi vụ việc. Khả năng nhận diện cảm xúc, kiềm chế phản ứng, thấu hiểu người khác và giải quyết mâu thuẫn cần được rèn luyện thường xuyên trong đời sống học đường.

Nâng cao năng lực cảm xúc - xã hội

Theo TS Nguyễn Tùng Lâm, Phó Chủ tịch Hội Khoa học Tâm lý - Giáo dục Việt Nam, Chủ tịch Hội đồng giáo dục Trường THPT Đinh Tiên Hoàng, tâm lý học sinh ở tuổi vị thành niên có nhiều biến động, trong khi khả năng kiểm soát cảm xúc và giải quyết bất đồng chưa hoàn thiện. Những yêu cầu học tập, lời nhắc nhở hoặc việc xử lý vi phạm nội quy, nếu không phù hợp, có thể khiến mâu thuẫn giữa giáo viên và học sinh trở nên căng thẳng.

Vì vậy, giáo viên cần được trang bị kỹ năng xử lý tình huống sư phạm, giữ bình tĩnh và lựa chọn cách ứng xử phù hợp. Khi học sinh chưa hoàn thành bài tập hoặc vi phạm nội quy, việc nhắc nhở, kỷ luật cần giúp các em nhận thức trách nhiệm, khắc phục sai sót, thay vì đẩy mâu thuẫn lên cao.

Tuy nhiên, nâng cao kỹ năng sư phạm không có nghĩa là quy trách nhiệm cho giáo viên khi xảy ra bạo lực. Biến động tâm lý tuổi vị thành niên có thể giúp lý giải một phần hành vi, nhưng không thể biện minh cho việc làm tổn thương người khác. Học sinh phải chịu trách nhiệm về hành động của mình; nhà trường cần bảo vệ giáo viên, phát hiện nguy cơ và chủ động ngăn chặn xung đột.

Một lớp học có thể nói nhiều về sự tôn trọng nhưng chưa chắc đã thực sự an toàn nếu học sinh bị chế giễu khi trả lời sai, bị so sánh trước tập thể hoặc không được lắng nghe khi phản ánh vấn đề. Cách ứng xử của người lớn có ảnh hưởng trực tiếp đến cách trẻ nhìn nhận và giải quyết bất đồng. Khi giáo viên bình tĩnh lắng nghe, phản hồi công bằng và góp ý vào hành vi thay vì làm tổn thương lòng tự trọng, học sinh có cơ hội học theo cách giải quyết xung đột tích cực. Ngược lại, những lời nói gây tổn thương hay cách giải quyết bằng áp đặt sẽ khiến thông điệp về sự tôn trọng khó thuyết phục.

Đây cũng là cơ sở để giáo dục năng lực cảm xúc - xã hội (SEL) được quan tâm trong hoạt động giáo dục. Theo hướng nghiên cứu của GS.TS Huỳnh Văn Sơn, Hiệu trưởng Trường Đại học Sư phạm TP HCM, SEL hướng tới giúp học sinh hiểu bản thân, quản lý cảm xúc, thấu hiểu người khác, xây dựng các mối quan hệ tích cực và đưa ra quyết định có trách nhiệm.

Dạy học sinh làm chủ cảm xúc từ những điều nhỏ mỗi ngày

Gia đình là môi trường đầu tiên giúp trẻ hình thành cách nhận biết cảm xúc, ứng xử với người khác và chịu trách nhiệm về hành vi. Những bài học ấy không chỉ đến từ lời dạy mà còn từ cách người lớn giải quyết bất đồng trong cuộc sống. Theo chuyên gia giáo dục Đặng Tự Ân, sự đồng hành, uốn nắn và hướng dẫn của cha mẹ có ý nghĩa quan trọng trong quá trình hình thành nhân cách. Khi được hướng dẫn cách kiểm soát cảm xúc, bày tỏ quan điểm và giải quyết mâu thuẫn, trẻ có điều kiện nhận thức rõ hơn về đúng - sai và giới hạn hành vi.

Nếu cha mẹ chỉ quan tâm đến điểm số, thành tích mà ít chú ý đến cảm xúc, cách ứng xử và những khó khăn của con, các dấu hiệu bất ổn có thể không được nhận diện kịp thời. TS Nguyễn Tùng Lâm cho rằng, cha mẹ cần quan tâm đến những thay đổi trong cảm xúc và hành vi của con. Khi xuất hiện dấu hiệu bất thường, gia đình và nhà trường cần trao đổi, thống nhất biện pháp hỗ trợ.

Gia đình cũng cần làm gương trong ứng xử. Trẻ khó học cách kiềm chế cảm xúc nếu thường xuyên chứng kiến người lớn giải quyết bất đồng bằng quát mắng, xúc phạm hoặc bạo lực. Những bài học về tôn trọng và đối thoại chỉ thực sự có sức thuyết phục khi được thể hiện trong cuộc sống.

Về phía nhà trường, cần xây dựng quy trình rõ ràng để tiếp nhận thông tin, xác minh, can thiệp và xử lý khi xảy ra xung đột. Giáo viên chủ nhiệm, giáo viên bộ môn, cán bộ tư vấn tâm lý và gia đình cần phối hợp phát hiện sớm những dấu hiệu bất thường, hỗ trợ học sinh trước khi mâu thuẫn trở nên nghiêm trọng.

Vụ việc tại Trường THPT Mạc Đĩnh Chi là lời cảnh báo về yêu cầu phòng ngừa bạo lực từ gốc. Bảo vệ giáo viên khi thực hiện nhiệm vụ chính đáng và bảo vệ học sinh đều là những yêu cầu cần thiết để duy trì môi trường giáo dục an toàn. Kỷ cương không đối lập với sự thấu hiểu; giáo dục nhân văn cũng không đồng nghĩa với bỏ qua sai phạm.

Bài học làm người không chỉ nằm trong sách vở, mà bắt đầu từ cách mỗi người kiểm soát cảm xúc, tôn trọng người khác và chịu trách nhiệm với hành động của mình. Khi những giá trị ấy được vun đắp từ gia đình đến nhà trường, thì tinh thần “tôn sư trọng đạo” mới thực sự trở thành văn hóa ứng xử được thực hành mỗi ngày.