Gỡ “thẻ vàng” IUU: Chuẩn hóa quản trị, nâng giá trị kinh tế, xây dựng chuỗi thủy sản minh bạch, bền vững

Gỡ cảnh báo “thẻ vàng” IUU không chỉ nhằm đáp ứng các khuyến nghị của Ủy ban Châu Âu (EC), mà còn đặt ra yêu cầu tái cấu trúc phương thức quản trị nghề cá theo hướng minh bạch, có trách nhiệm. Trong tháng cao điểm từ 15/8 - 15/9/2026, mục tiêu được đặt ra bằng các chỉ tiêu cụ thể về quản lý đội tàu, giám sát hành trình và truy xuất nguồn gốc, qua đó tạo nền tảng nâng giá trị và sức cạnh tranh của thủy sản Việt Nam.

Tháng cao điểm phải tạo kết quả có thể kiểm chứng

Trao đổi với Báo Pháp luật Việt Nam, Phó Cục trưởng Cục Thủy sản và Kiểm ngư Vũ Duyên Hải cho biết, chống khai thác IUU đang bước sang giai đoạn yêu cầu cao hơn về chất lượng thực thi, trong đó trọng tâm là quản lý dựa trên dữ liệu và khả năng kiểm chứng.

Theo ông Hải, việc triển khai mô hình chính quyền địa phương 2 cấp từ 1/7/2025 đã giúp phân định rõ trách nhiệm: cấp tỉnh giữ vai trò quản lý nhà nước, còn cấp xã trực tiếp nắm địa bàn, tàu cá và ngư dân. Cách tiếp cận này giúp đưa quản lý xuống sát thực tế, bảo đảm kiểm soát được toàn bộ vòng đời hoạt động của tàu cá.

Hiện cả nước có hơn 82.000 tàu cá đã đăng ký và cập nhật trên hệ thống VNFishbase. Đây là nền tảng dữ liệu trung tâm phục vụ quản lý đội tàu, xác nhận nguồn gốc và truy xuất thủy sản.

Trong giai đoạn cao điểm, yêu cầu đặt ra là chuẩn hóa toàn bộ dữ liệu đội tàu trên VNFishbase, bảo đảm thông tin về chủ tàu, tình trạng hoạt động và điều kiện khai thác được cập nhật chính xác, đồng thời kiểm soát chặt các tàu không đủ điều kiện hoạt động để tránh phát sinh vi phạm.

Song song đó, hệ thống giám sát hành trình (VMS) được xác định là công cụ bắt buộc trong quản lý khai thác trên biển, giúp theo dõi hành trình tàu cá, phát hiện bất thường và hỗ trợ xử lý vi phạm.

Theo ông Hải, khi dữ liệu đội tàu, VMS và thông tin tại cảng được kết nối đồng bộ, toàn bộ chuỗi khai thác - thu mua - chế biến sẽ được kiểm soát minh bạch hơn, qua đó giúp doanh nghiệp chứng minh tính hợp pháp của nguyên liệu và giảm rủi ro trong xuất khẩu.

Ông Hải cũng nhấn mạnh vai trò của cấp xã không chỉ dừng ở quản lý tàu cá mà còn gắn với tổ chức lại sản xuất và sinh kế ngư dân, hướng tới giảm áp lực khai thác và chuyển đổi nghề phù hợp. Như vậy, yêu cầu cốt lõi hiện nay là chuyển từ quản lý rời rạc sang quản trị nghề cá dựa trên dữ liệu thống nhất, làm nền tảng cho chuỗi thủy sản hợp pháp và bền vững.

Gỡ “thẻ vàng” để nâng cấp chuỗi giá trị thủy sản

Tại Hội nghị triển khai Kế hoạch hành động khắc phục khuyến nghị của EC và phát động đợt cao điểm chống IUU ngày 14/8 vừa qua, Thứ trưởng Bộ Nông nghiệp và Môi trường Võ Văn Hưng đánh giá Việt Nam đã đạt nhiều kết quả trong hoàn thiện pháp luật, quản lý đội tàu, giám sát hành trình và truy xuất nguồn gốc. Tuy nhiên, các kết quả này vẫn chưa đủ để chứng minh tính bền vững và thuyết phục đối với EC.

Vì vậy, tháng cao điểm từ 15/8 đến 15/9/2026 được xác định là giai đoạn then chốt để xử lý dứt điểm các tồn tại, đặc biệt là những vấn đề liên quan trực tiếp đến nguy cơ vi phạm khai thác IUU.

Theo kế hoạch của Chính phủ, 46 nhiệm vụ đã được phân công, trong đó tháng cao điểm tập trung 10 nhiệm vụ trọng tâm, xoay quanh: kiểm soát hoạt động khai thác trên biển, ngăn chặn tàu cá vi phạm vùng biển nước ngoài, nâng hiệu quả truy xuất nguồn gốc và tăng cường thực thi pháp luật.

Thứ trưởng Võ Văn Hưng nhấn mạnh yêu cầu thay đổi cách vận hành hệ thống giám sát hành trình VMS, từ công cụ “lắp đặt” sang công cụ “quản lý thực chất”, phục vụ cảnh báo sớm, giám sát hành vi và xử lý vi phạm. Đồng thời, công tác phòng ngừa tàu cá vi phạm vùng biển nước ngoài phải được đặt lên hàng đầu, thông qua việc nhận diện sớm nhóm tàu có nguy cơ cao và kiểm soát chặt ngay từ khâu xuất bến.

Một trọng tâm khác được Thứ trưởng Võ Văn Hưng nhắc tới là nâng độ tin cậy của hệ thống truy xuất nguồn gốc. Dữ liệu phải bảo đảm tính chính xác, thống nhất và có khả năng kiểm tra chéo giữa các khâu trong chuỗi khai thác - thu mua - chế biến - xuất khẩu. Đây là yếu tố then chốt trong bối cảnh các thị trường nhập khẩu ngày càng siết chặt yêu cầu về tính hợp pháp và trách nhiệm khai thác.

Khi chuỗi dữ liệu được kiểm soát đầy đủ, doanh nghiệp có thể giảm chi phí xác minh, rút ngắn thời gian thông quan và nâng uy tín sản phẩm thủy sản Việt Nam. Theo yêu cầu, sau khi kết thúc tháng cao điểm vào 15/9/2026, kết quả phải được tổng hợp, đánh giá và gửi EC trước ngày 1/10/2026, kèm theo đầy đủ số liệu, hồ sơ và bằng chứng thực thi.

Thứ trưởng Võ Văn Hưng tin tưởng, với quyết tâm chính trị cao và trách nhiệm của từng cơ quan, địa phương, người đứng đầu, tháng cao điểm sẽ tạo chuyển biến thực chất, góp phần thực hiện đầy đủ các khuyến nghị của EC trong năm 2026.

Gỡ “thẻ vàng” là mục tiêu phải đạt nhưng không phải đích cuối cùng. Đích đến là xây dựng một nghề cá không còn khai thác IUU, cùng hệ thống quản lý đủ năng lực tự phát hiện, tự kiểm soát, xử lý vi phạm và chứng minh được tính minh bạch, hợp pháp của sản phẩm thủy sản nước ta, đồng thời xây dựng nghề cá Việt Nam minh bạch, có trách nhiệm và phát triển bền vững.