Tư duy mới về phát triển ngành vật liệu xây dựng trong Nghị định 209/2026/NĐ-CP

(PLVN) - Hàng trăm triệu tấn đất, đá thải phát sinh mỗi năm từ hoạt động khai thác khoáng sản đang đứng trước cơ hội trở thành nguồn nguyên liệu cho ngành vật liệu xây dựng. Nghị định số 209/2026/NĐ-CP vừa được Chính phủ ban hành không chỉ tạo hành lang pháp lý cho việc tận dụng đất đá thải mà còn mở đường cho mô hình kinh tế tuần hoàn, góp phần giảm áp lực tài nguyên, giảm chi phí sản xuất và thúc đẩy tăng trưởng xanh trong lĩnh vực xây dựng.

Trong nhiều năm qua, đất đá thải từ hoạt động khai thác khoáng sản chủ yếu được tập kết tại các bãi chứa hoặc đổ thải, vừa chiếm diện tích đất lớn, vừa phát sinh nguy cơ ô nhiễm môi trường. Tại nhiều địa phương có hoạt động khai khoáng quy mô lớn, việc xử lý đất đá thải luôn là bài toán khó khi khối lượng phát sinh ngày càng gia tăng.

Nghị định số 209/2026/NĐ-CP đã đưa ra định hướng mới khi khuyến khích tận dụng đất, đá thải và các loại phế thải phát sinh trong quá trình khai thác, chế biến khoáng sản để sản xuất vật liệu xây dựng hoặc sử dụng trực tiếp trong các công trình xây dựng. Đây được xem là bước chuyển quan trọng từ tư duy xử lý chất thải sang tư duy khai thác tài nguyên thứ cấp.

Theo các chuyên gia trong lĩnh vực xây dựng, nếu được phân loại, đánh giá chất lượng và quản lý đúng quy chuẩn, đất đá thải hoàn toàn có thể trở thành nguyên liệu đầu vào cho sản xuất vật liệu san lấp, vật liệu nền đường, gạch không nung hoặc nhiều loại vật liệu xây dựng khác. Điều này không chỉ giúp giảm áp lực cho các bãi thải mà còn góp phần hạn chế việc khai thác thêm tài nguyên tự nhiên.

Trong bối cảnh nhu cầu vật liệu phục vụ các dự án hạ tầng giao thông, khu công nghiệp và đô thị đang tăng mạnh, việc bổ sung nguồn nguyên liệu từ đất đá thải có ý nghĩa đặc biệt quan trọng. Nhiều địa phương thời gian qua đã ghi nhận tình trạng khan hiếm vật liệu san lấp, khiến chi phí xây dựng tăng cao và ảnh hưởng đến tiến độ các công trình trọng điểm.

Không chỉ giải quyết bài toán nguồn cung, việc tận dụng đất đá thải còn giúp doanh nghiệp giảm chi phí xử lý chất thải, giảm diện tích bãi chứa và nâng cao hiệu quả khai thác khoáng sản. Nguồn tài nguyên từng bị xem là phế thải nay có thể tạo ra giá trị kinh tế mới, đóng góp vào tăng trưởng của ngành công nghiệp vật liệu xây dựng.

Tại hội thảo về vấn đề sử dụng vật liệu xanh, bền vững vừa qua, theo Thứ trưởng Bộ Xây dựng Nguyễn Văn Sinh, trong những năm qua, Việt Nam đã từng bước hình thành hệ sinh thái chính sách nhằm thúc đẩy phát triển vật liệu xây dựng xanh. Từ Chiến lược quốc gia về tăng trưởng xanh đến các quy định pháp luật liên quan, hành lang pháp lý đã tạo nền tảng cho doanh nghiệp đổi mới công nghệ và chuyển dịch sản xuất. Theo lãnh đạo Bộ Xây dựng thì phát triển vật liệu xây dựng xanh là xu thế tất yếu trong bối cảnh ngành xây dựng phải đồng thời đáp ứng yêu cầu tăng trưởng, đô thị hóa và giảm phát thải.

Điểm đáng chú ý của Nghị định 209/2026/NĐ-CP là không chỉ khuyến khích tận dụng đất đá thải mà còn đặt nội dung này trong chiến lược phát triển vật liệu xây dựng theo hướng xanh và bền vững.

Theo quy định mới, Nhà nước ưu tiên phát triển vật liệu tái chế, vật liệu xanh, vật liệu nhẹ, vật liệu thông minh và các loại vật liệu thân thiện với môi trường. Các tổ chức, doanh nghiệp đầu tư vào lĩnh vực này có thể được hưởng nhiều cơ chế hỗ trợ về tín dụng, khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo, đất đai và các chính sách ưu đãi khác theo quy định của pháp luật.

Giới chuyên gia đánh giá, đây là nền tảng quan trọng để hình thành chuỗi giá trị vật liệu xây dựng theo mô hình kinh tế tuần hoàn. Thay vì khai thác tài nguyên theo cách truyền thống rồi thải bỏ phần dư thừa, các doanh nghiệp sẽ từng bước tái sử dụng chất thải làm nguyên liệu đầu vào cho quá trình sản xuất. Xu hướng này đang trở thành yêu cầu bắt buộc tại nhiều thị trường lớn trên thế giới khi các tiêu chuẩn môi trường, phát thải carbon và phát triển bền vững ngày càng được siết chặt. Việc tăng cường sử dụng vật liệu tái chế không chỉ giúp giảm phát thải mà còn nâng cao năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp trong chuỗi cung ứng toàn cầu.

Nghị định cũng quy định chiến lược phát triển vật liệu xây dựng được xây dựng theo chu kỳ 10 năm, tầm nhìn 30 năm; đồng thời rà soát, điều chỉnh định kỳ nhằm bảo đảm cân đối cung - cầu, ổn định thị trường và đáp ứng yêu cầu phát triển kinh tế - xã hội trong từng giai đoạn. Đây được xem là cơ sở quan trọng để ngành vật liệu xây dựng phát triển theo hướng dài hạn, tránh tình trạng đầu tư manh mún hoặc dư thừa công suất.

Có thể thấy, điểm cốt lõi của Nghị định 209/2026/NĐ-CP không nằm ở việc bổ sung thêm một loại vật liệu hay một cơ chế ưu đãi đơn lẻ. Điều quan trọng hơn là tạo ra tư duy phát triển mới cho ngành vật liệu xây dựng: coi chất thải là nguồn tài nguyên, coi tái chế là động lực tăng trưởng và coi kinh tế tuần hoàn là hướng đi tất yếu. Nếu được triển khai đồng bộ, chính sách này không chỉ giúp giảm áp lực khai thác tài nguyên, bảo vệ môi trường mà còn mở ra một “mỏ tài nguyên mới” từ chính những khối đất đá từng bị bỏ quên. Đây sẽ là một trong những động lực quan trọng thúc đẩy ngành vật liệu xây dựng chuyển đổi xanh, nâng cao năng lực cạnh tranh và đóng góp tích cực vào mục tiêu phát triển bền vững của nền kinh tế.

Nghị định số 209/2026/NĐ-CP có hiệu lực thi hành từ 1/7/2026.