Việt Nam quyết liệt ngăn chặn hành vi xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ - Bài 2: Bước ngoặt lớn từ Luật Sở hữu trí tuệ sửa đổi

(PLVN) - Từ cơ chế bảo hộ truyền thống, Luật Sở hữu trí tuệ (SHTT) sửa đổi năm 2025, có hiệu lực từ ngày 1/4/2026 mở ra bước ngoặt lớn khi đưa sáng chế, dữ liệu, thương hiệu và tài sản số trở thành nguồn lực kinh tế thực chất, thích ứng với kỷ nguyên trí tuệ nhân tạo (AI), chuyển đổi số và cạnh tranh công nghệ toàn cầu.

Chuyển từ bị động sang chủ động phòng ngừa

Những năm gần đây, lĩnh vực SHTT tại Việt Nam chứng kiến giai đoạn tăng trưởng mạnh, phản ánh rõ xu thế chuyển dịch sang nền kinh tế dựa trên tri thức, công nghệ và đổi mới sáng tạo. Theo số liệu công bố, trong giai đoạn 2021 - 2025, Việt Nam đã tiếp nhận hơn 423.000 đơn sở hữu công nghiệp, tăng 26,5% so với giai đoạn trước; xử lý trên 436.000 đơn, tăng 69%; đồng thời cấp hơn 255.000 văn bằng bảo hộ, tăng 55,4%.

Những con số này không chỉ cho thấy sự gia tăng về mặt thủ tục hành chính, mà còn phản ánh nhu cầu ngày càng lớn của doanh nghiệp, viện nghiên cứu, trường đại học và người dân trong việc bảo vệ thành quả sáng tạo, thương hiệu và lợi thế cạnh tranh. Mỗi đơn đăng ký sáng chế, nhãn hiệu, kiểu dáng công nghiệp hay chỉ dẫn địa lý đều là dấu hiệu cho thấy nhận thức về giá trị tài sản trí tuệ trong xã hội Việt Nam đang thay đổi sâu sắc.

Nếu như trước đây, SHTT thường được xem chủ yếu như một công cụ pháp lý nhằm bảo vệ quyền lợi, thì nay đã trở thành một yếu tố chiến lược trong hoạt động sản xuất, kinh doanh và hội nhập quốc tế. Một thương hiệu được bảo hộ tốt có thể nâng cao đáng kể giá trị hàng hóa; một sáng chế được xác lập quyền sở hữu có thể giúp doanh nghiệp giữ lợi thế công nghệ; còn chỉ dẫn địa lý không chỉ bảo vệ đặc sản vùng miền mà còn góp phần nâng tầm vị thế nông sản Việt trên thị trường toàn cầu.

Từ ngày 1/4/2026, Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật SHTT chính thức có hiệu lực, đánh dấu bước chuyển quan trọng trong chiến lược hoàn thiện thể chế của Việt Nam trước yêu cầu phát triển của nền kinh tế số, AI và đổi mới sáng tạo. Không chỉ đơn thuần là sửa đổi các quy định pháp lý truyền thống, lần điều chỉnh này được xem như một cuộc tái cấu trúc toàn diện nhằm đưa SHTT trở thành trụ cột của năng lực cạnh tranh quốc gia trong thời đại công nghệ cao.

Theo ông Nguyễn Hoàng Giang, Phó Cục trưởng Cục SHTT, hai điểm đột phá lớn nhất của luật lần này nằm ở việc siết chặt trách nhiệm của các nền tảng số, doanh nghiệp trung gian trên không gian mạng và xây dựng khung pháp lý mới cho các vấn đề phát sinh từ AI.

Trọng tâm đáng chú ý nhất nằm tại Điều 198b, với những thay đổi mạnh mẽ trong xử lý vi phạm quyền SHTT trên môi trường số. Nếu trước đây pháp luật chỉ quy định chung về “chủ thể trung gian”, thì nay luật đã phân tách rõ ràng từng nhóm đối tượng chịu trách nhiệm, bao gồm doanh nghiệp cung cấp dịch vụ trung gian như đơn vị đường truyền, hosting, lưu trữ dữ liệu và chủ quản các nền tảng số như mạng xã hội, sàn thương mại điện tử hay hệ thống chia sẻ nội dung trực tuyến.

Sự phân định này giúp xác lập rõ trách nhiệm pháp lý, tránh khoảng trống quản lý vốn tồn tại lâu nay. Đặc biệt, khoản 5a bổ sung vào Điều 198b yêu cầu các chủ quản nền tảng số phải chủ động triển khai các biện pháp bảo vệ quyền SHTT theo quy định của pháp luật về SHTT, thương mại điện tử, an ninh mạng và các quy định liên quan khác. Ông Nguyễn Hoàng Giang nhấn mạnh: “Quan điểm xuyên suốt của cơ quan soạn thảo là chuyển từ bị động xử lý sang chủ động phòng ngừa, nâng cao hiệu quả thực thi quyền SHTT trong môi trường số”.

Điều này có ý nghĩa đặc biệt trong bối cảnh nhiều nền tảng xuyên biên giới, mạng xã hội quốc tế hay sàn thương mại điện tử toàn cầu đang trở thành nơi phát sinh phổ biến các hành vi vi phạm bản quyền, hàng giả, hàng nhái và xâm phạm thương hiệu.

Luật cũng bổ sung mạnh các chế tài nhằm xử lý hiệu quả hơn các hành vi vi phạm xuyên biên giới. Theo đó, tòa án có quyền buộc gỡ bỏ, chặn truy cập hoặc vô hiệu hóa tạm thời các nội dung, tài khoản, trang thông tin điện tử hoặc địa chỉ internet liên quan đến hành vi xâm phạm. Đây là bước tiến quan trọng, cho phép phản ứng nhanh trước các vi phạm trên môi trường số, thay vì chỉ xử lý sau khi thiệt hại đã xảy ra trên diện rộng.

Mở đường cho AI, dữ liệu và sáng tạo số trở thành động lực tăng trưởng mới

Một trong những điểm mang tính thời đại nhất của Luật sửa đổi là lần đầu tiên Việt Nam đưa ra quy định trực tiếp liên quan đến sản phẩm được tạo ra bởi AI.

Có thể thấy, AI đang phát triển mạnh mẽ trên toàn cầu, từ sáng tạo nội dung, phần mềm, thiết kế cho tới nghệ thuật số, câu hỏi “AI có thể là tác giả hay không” đã trở thành vấn đề pháp lý nóng bỏng. Luật mới của Việt Nam xác định rõ nguyên tắc cốt lõi: Quyền SHTT chỉ bảo hộ đối với sản phẩm có yếu tố sáng tạo của con người.

Theo đó, các sản phẩm hoàn toàn do AI tạo ra mà không có sự tham gia sáng tạo thực chất của con người sẽ không được cấp bảo hộ quyền SHTT. Đồng thời, luật cho phép khai thác dữ liệu để phục vụ nghiên cứu, thử nghiệm và huấn luyện AI trong phạm vi hợp lý, với điều kiện không gây ảnh hưởng bất hợp lý tới quyền và lợi ích hợp pháp của chủ sở hữu dữ liệu hoặc tác giả.

Quy định này cho thấy Việt Nam đang chủ động thích ứng với xu thế công nghệ mới, vừa khuyến khích phát triển AI, vừa bảo vệ nguyên tắc sáng tạo con người - nền tảng cốt lõi của SHTT. Bên cạnh đó, phạm vi bảo hộ cũng được mở rộng đáng kể, phản ánh sự thay đổi mạnh mẽ của nền kinh tế số. Các đối tượng mới như giao diện đồ họa người dùng (GUI), biểu tượng số (icon), sản phẩm phi vật lý, nội dung số hóa và tín hiệu truyền dẫn mã hóa đều được đưa vào diện xem xét bảo hộ.

Điều này đặc biệt quan trọng bởi trong nền kinh tế hiện đại, giá trị doanh nghiệp ngày càng nằm nhiều hơn ở tài sản vô hình như phần mềm, thiết kế số, dữ liệu và thương hiệu số thay vì tài sản vật chất truyền thống.

Một thay đổi lớn khác là cải cách thủ tục hành chính và chuyển đổi số toàn diện trong hệ thống quản lý SHTT. Thời gian thẩm định nội dung đơn sáng chế giảm từ 18 tháng xuống còn 12 tháng; đơn nhãn hiệu từ 9 tháng xuống còn 5 tháng; đơn kiểu dáng công nghiệp từ 7 tháng xuống 5 tháng. Thời gian công bố đơn cũng được rút ngắn từ 2 tháng xuống còn 1 tháng.

Luật cũng bổ sung cơ chế thẩm định nhanh đối với sáng chế và nhãn hiệu, trong đó thời gian xử lý có thể rút xuống chỉ còn 3 tháng nếu đáp ứng đủ điều kiện. Đây là bước cải cách mạnh, giúp doanh nghiệp và nhà sáng tạo sớm đưa tài sản trí tuệ vào thương mại hóa, tăng tốc đổi mới. Song song với đó, Nhà nước đầu tư phát triển hạ tầng số, cơ sở dữ liệu lớn, dịch vụ công trực tuyến và ứng dụng AI trong quản lý hồ sơ, hướng tới xây dựng hệ thống SHTT hiện đại, minh bạch và hiệu quả hơn.

Tài sản trí tuệ phải trở thành nguồn lực phát triển của nền kinh tế số

Luật sửa đổi lần này vì thế không chỉ là sửa luật, mà là bước chuẩn bị nền tảng cho Việt Nam thích ứng mạnh mẽ với thời đại AI, kinh tế số và đổi mới sáng tạo trong thập kỷ tới. Theo Bộ Khoa học và Công nghệ, tư tưởng cốt lõi của lần sửa đổi Luật SHTT năm 2025 không chỉ dừng lại ở việc bảo vệ quyền SHTT theo nghĩa truyền thống, mà hướng tới một bước chuyển lớn hơn: Biến kết quả nghiên cứu, sáng tạo và đổi mới công nghệ thành tài sản thực sự của nền kinh tế. Điều này đồng nghĩa với việc sáng chế, nhãn hiệu, bản quyền, phần mềm, dữ liệu hay các tài sản công nghệ mới không còn chỉ tồn tại dưới dạng giá trị pháp lý, mà phải có khả năng giao dịch, định giá, mua bán, chuyển nhượng, hạch toán tài chính và trở thành tài sản bảo đảm trong các hoạt động vay vốn, góp vốn, đầu tư.

Trong bối cảnh nền kinh tế số phát triển mạnh mẽ, đây là thay đổi mang tính chiến lược. Tài sản quan trọng nhất của doanh nghiệp hiện đại không chỉ nằm ở nhà xưởng, máy móc hay vốn hữu hình, mà ngày càng tập trung ở công nghệ lõi, phần mềm, dữ liệu, thương hiệu và các giải pháp sáng tạo. Luật mới vì vậy mở ra cơ chế để quyền SHTT được sử dụng như một loại tài sản sinh lời, giúp doanh nghiệp mở rộng khả năng huy động vốn, nâng cao năng lực cạnh tranh và thúc đẩy thương mại hóa nghiên cứu.

Nhà nước đồng thời khuyến khích tổ chức, cá nhân khai thác quyền SHTT thông qua các hoạt động đầu tư, kinh doanh, thế chấp, góp vốn theo quy định của pháp luật về đầu tư, doanh nghiệp, tín dụng và khoa học công nghệ. Đây được xem là bước đi quan trọng nhằm khơi thông “dòng vốn trí tuệ”, đưa tài sản vô hình trở thành nguồn lực phát triển kinh tế thực chất.

Song song với đó, Luật sửa đổi cũng đặt nền móng cho quá trình chuyển đổi số toàn diện trong quản trị SHTT. Hạ tầng số, dịch vụ công trực tuyến, cơ sở dữ liệu quốc gia về bảo hộ quyền SHTT, cơ sở dữ liệu về giá giao dịch tài sản trí tuệ sẽ được đầu tư đồng bộ nhằm tăng tính minh bạch, rút ngắn quy trình xử lý và nâng cao hiệu quả thực thi. Công nghệ dữ liệu lớn, AI và tự động hóa quy trình nghiệp vụ cũng được tích hợp để hiện đại hóa toàn bộ hệ thống quản lý.

Việc cho phép nộp đơn đăng ký quyền sở hữu công nghiệp dưới cả hình thức giấy và điện tử, cùng với việc mở rộng khả năng tiếp cận cho tổ chức, cá nhân trong và ngoài nước, phản ánh rõ xu thế hội nhập quốc tế và cải cách hành chính mạnh mẽ.

Trong kỷ nguyên cạnh tranh công nghệ toàn cầu, khi SHTT ngày càng trở thành thước đo sức mạnh đổi mới sáng tạo quốc gia, Luật SHTT sửa đổi năm 2025 không đơn thuần là một cuộc điều chỉnh pháp lý, mà là bước ngoặt thể chế quan trọng. Việt Nam đang từng bước chuyển từ tư duy “bảo hộ quyền” sang tư duy “kiến tạo giá trị”, đưa tài sản trí tuệ trở thành động lực tăng trưởng mới, góp phần xây dựng nền kinh tế tri thức hiện đại, bền vững và có năng lực cạnh tranh cao trên trường quốc tế.

(Còn tiếp)